Полоцкий государственный университет

Полоцкий
государственный
университет

ВЕСТНИК ПОЛОЦКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА.
№ 1. Серия А. Гуманитарные науки. 2008

Штыхов Г.В. Средневековые города Беларуси и их предшественники (к проблеме восточнославянского протогорода)

Исследуются причины становления восточнославянского средневекового города на территории Беларуси с точки зрения научной проблемы. Рассмотрен процесс зарождения и протогородская стадия развития основных городских центров на территории Беларуси в регионах Поднепровья, Подвинья, Понёманья и бассейнов Припяти и Буга. Отмечены общие тенденции становления протогородских центров на пути их перерастания в поселения с развитой социотопографической структурой. Анализ сделан на основе новейших фундаментальных исследований отечественной историографии. Представлен вывод о начальной стадии становления городов (летописных «градов», городищ) во второй половине І тысячелетия как племенных или общинных центров.

ИСТОРИЯ

Левко О.Н. Полоцк – древнейший центр белорусской государственности и актуальные проблемы отечественной истории

Представлены новейшие итоги изучения этнокультурной ситуации на территории Беларуси и смежных регионов в III – X веках. Показана характеристика на основе хронологии изученных погребальных памятников продвижения кривичей из Псковского региона в междуречье левых притоков Западной Двины (Ушачи и Улы) и формирования племенных центров в Днепро-Двинском бассейне в VII – IX веках. Исходя из факта единовременного расселения кривичей на территорию северной Беларуси из бассейна реки Великой и междуречья Ловати и Двины в двух направлениях: полоцком и витебско-смоленском, полагаем, что такое разделение способствовало самостоятельному формированию известных в литературе племенных объединений «полоцких» и «смоленских» кривичей. Дается комментарий к выводам отечественных и зарубежных публикаций, касающихся проблемы состоятельности Полоцка как центра первого раннегосударственного образования на территории Беларуси.

Бондаренко К.М. Создание и территориальное размещение правых союзов и обществ в Беларуси (1903 – 1907 гг.)

На основе анализа архивных документов и опубликованных источников последних лет рассматривается история становления местных организаций крайне правых монархических партий и союзов на территории белорусских губерний Российской империи в начале ХХ века. Показано, что в Беларуси во всех пяти губерниях было значительное количество сторонников традиционных, охранительных взглядов, готовых к объединению в различные союзы дня защиты прививаемых им идей православия, самодержавия и первенствующего положения в обществе русской народности.

Кукса А.Н. Первый Всебелорусский съезд (5 – 17 декабря 1917 года) в истории белорусско-украинских отношений

Общественно-политические партии и организации, руководствуясь идеями самоопределения наций, стали на путь к самореализации посредством национальных учредительных собраний. Представители белорусских и украинских организаций придерживались единой цели реорганизации России на принципах федерации, которая в условиях революции 1917 года в России воспринималась Советом Народных Комиссаров, созданном на Втором Всероссийском съезде в Петрограде, как стремление к отделению. Национальные съезды подтвердили наличие потенциала в использовании национальных общественно-политических организаций. События, разворачивавшиеся на белорусских и украинских территориях в период проведения национальных учредительных съездов, стали одной из причин разгона Всероссийского Учредительного собрания. Возникший на этой почве конфликт является предметом исследования.

Абраменко М.Е. Здравоохранение в БССР как отражение экономической и внутриполитической жизни общества в республике (1919 – 1941 гг.)

Рассматривается влияние внутриполитических событий в Беларуси на процесс становления советского здравоохранения как новой социальной отрасли народнохозяйственного комплекса. Показана глубина преобразований системы охраны здоровья в ходе реализации принципов государственности, повсеместного утверждения профилактических начал в медицине и жизнедеятельности населения. На конкретных примерах прослеживается динамика развития отрасли в условиях крайнего дефицита финансовых средств. Проанализирована политика государства в отношении медицинского обслуживания отдельных категорий граждан, показана работа центральных и местных органов власти по укреплению материальной, научной и кадровой базы здравоохранения и на этой основе улучшению состояния здоровья людей. Акцентировано внимание на решение отдельных медицинских социальных проблем в рассматриваемый период, носящих актуальный характер в современном обществе.
 
Пашковіч Е.І. Сістэма сацыяльнага забеспячэння насельніцтва на далучаных да Польшчы заходнебеларускіх тэрыторыях (1921 – 1939 гг.)

Разглядаюцца заканадаўчая база, адміністрацыйна-выканаўчая сістэма, асноўныя прынцыпы і формы дзейнасці ў сферы сацыяльнага забеспячэння насельніцтва ІІ Рэчы Паспалітай у 1921 – 1939 гадах. Асобная ўвага адводзіцца пытанню сацыяльнага забеспячэння дзяцей і беспрацоўных. На падставе раней неапублікаваных архіўных дакументаў і статыстычнага матэрыялу робяцца высновы аб асаблівасцях функцыянавання гэтай сістэмы на тэрыторыі Заходняй Беларусі. Паказана, што фінансавыя выдаткі органаў самакіравання ўсходніх ваяводстваў, як і дзяржаўныя субсідыі мясцовым грамадскім арганізацыям на сацыяльнае забеспячэнне насельніцтва, былі меншымі ў параўнанні з цэнтральнымі і заходнімі ваяводствамі. У сувязі з недахопам фінансавых сродкаў органы самакіравання вымушаны былі шырока выкарыстоўваць дабрачыннасць насельніцтва і грамадскіх арганізацый.

Рыбак А.А. Развіццё праварадыкальнага руху ва Усходняй Германіі ў 1990-я – пачатку 2000-х гадоў

У артыкуле праводзіцца аналіз развіцця праварадыкальнага руху ва ўсходніх землях ФРГ у 1990 – пачатку 2000-х гадоў. Разглядаюцца асаблівасці фарміравання крайне правых структур на тэрыторыі былой ГДР, прычыны роста праварадыкальных настрояў сярод жыхароў Усходняй Германіі, у прыватнасці, крайняга нацыяналізму, расізму, ксенафобіі. Падкрэсліваецца адсутнасць прамой сувязі паміж узроўнем ксенафобіі ў грамадстве і колькасцю іншаземцаў. Прасочваецца станаўленне філіялаў праварадыкальных палітычных партый на ўсходзе аб’яднанай Германіі. Асаблівая ўвага надаецца феномену Нацыянальна-дэмакратычнай партыі Германіі (НДПГ), адзначаецца яе арыентацыя на выбаршчыка з усходняй часткі краіны. У кантэксце арганізацыйнага развіцця партыі паказана сувязь паміж НДПГ, неанацысцкімі аб’яднаннямі і групіроўкамі правых скінхэдаў, вядучая роля партыі ў выпрацоўцы стратэгічных асноў і каардынацыі іх дзейнасці.

Юрчак Д.В. Государственно-политическое сотрудничество Республики Беларусь и Украиы в 1991 – 2004 годах

Рассматривается проблема государственно-политического взаимодействия Республики Беларусь и Украины после перехода от межреспубликанского уровня сотрудничества к межгосударственному, на который стороны постепенно выходят с начала 1990-х годов. Даётся анализ уровню изученности данной проблематики в отечественной историографии. Приводится авторская периодизация государственно-политических контактов двух государств, состоящая из трёх существенно разнящихся между собой этапов. Определяются основные черты первых двух из них с указанием степени разработки договорно-правовой базы межгосударственных связей и основных направлений двустороннего сотрудничества. Особое внима6ние уделяется вопросам взаимного признания независимости друг друга, процесса установления дипломатических отношений, обмена посольствами, урегулирование вопросов по установлению государственной границы. Показывается роль внутриполитических изменений, произошедших в 1994 году в Беларуси и Украине, на активизацию двустороннего политического сотрудничества. Анализируется имевшее место похолодание в государственно-политических отношениях двух стран и их причины. Рассматривается взаимодействие этих стран на международной арене.

Пушкін І.А. Грамадскія арганізацыі нацыянальных меншасцей Беларусі і фарміраванне грамадзянскай супольнасці (1991 – 2005 гг.)

Разглядаюцца мэты і праграмныя накірункі развіцця грамадскіх арганізацый нацыянальных меншасцей Беларусі. На падставе аналізу статутаў і дзейнасці вызначаны агульныя тэндэнцыі і роля нацыянальных меншасцей ў беларускім грамадстве на працягу 1991 – 2005 гадоў. Пераважная большасць грамадскіх арганізацый займалася захаваннем нацыянальных традыцый і прапагандай сваёй культуры. Больш за палову праводзілі працу па захаванню і прапагандзе помнікаў гісторыі і культуры свайго народа; ставілі перад сабою мэту нацыянальнага адраджэння і развіцця культуры, каб захаваць саматоеснасць і пазбегнуць асіміляцыі. Некаторыя абаранялі нацыянальныя і грамадзянскія правы, годнасць, аказвалі дабрачынную дапамогу; праводзілі асветную дзейнасць. Нацыянальныя меншасці адыгрывалі даволі значную ролю ў грамадска-палітычным і культурным жыцці Беларусі. Дзейнасць іх грамадскіх арганізацый садзейнічала працэсу фарміравання грамадзянскай супольнасці ў Рэспубліцы Беларусь.
   

ФИЛОСОФИЯ

Румянцева Т.Г., Грицанов А.А. Природа и функции социальной теории в условиях трансформирующихся обществ: от исторического материализма к теории монистического типа

Анализируются проблемы природы и функций социальной теории в условиях трансформирующихся обществ – Беларуси и России. Демонстрируется историческая ограниченность прежней («истматовской») социальной теории и ее инструментальное, прагматическое соответствие идеологическим принципам общества реального социализма. Показана единственно возможная перспективная и позитивная идеология осмысления природы и сущности социальной теории, часто именуемой «социальной парадигмой», для постсоветских государств – организация креативно-мыслящих субъектов на базе собственных интеллектуальных и материальных ресурсов.

Дудчик А.Ю. Евроцентризм философии Гегеля и его новейшие интерпретации

Рассматривается проблема евроцентризма гегелевской философии и его современные интерпретации. Выявляются «позитивные» и «негативные» аспекты гегелевского евроцентризма. Для современного восприятия гегелевского евроцентризма характерен отход от однозначно критического рассмотрения проблемы к более сложной и неоднозначной интерпретации. При этом современные постколониальные исследования во многом опираются на идеи Гегеля. Анализируется связь евроцентризма с проблемой формирования европейской идентичности. Осмысление и попытка разрешения этих проблем актуальны для современного белорусского государства как в теоретическом, так и в практическом плане – в перспективе выстраивания долговременных стратегических отношений со странами Европейского Союза.

Михно В.Б. Философия образования: образование как фактор человеческой деструктивности

В проблеме человеческой деструктивности, определяющим фактором полагается институализация насилия в системе образования. Сегодня у человека практически нет выбора – получать образование или не получать. Образование становится желательным для всех. Понятно, что подобная установка обусловлена объективными требованиями, предъявляемыми к члену общества: без соответствующего образования невозможно успешно реализовать себя в мире. Приступая же к получению образования, индивид бессознательно приносит себя в жертву своей будущей личности, и в этом смысле образование вновь сопряжено с хотя и латентным насилием, но все же насилием. В процессе обучения индивид неизбежно и возможно весьма кардинально изменится, при этом он вынужден согласиться, что плодами его образования будет пользоваться Другой, тот Другой, каким ему только суждено стать. Человеческая деструктивность, под которой в целом понимается отклоняющееся, разрушительное по силе, а потому социально неодобряемое поведение, относится к числу наиболее серьезных проблем, перед которыми сегодня оказалось человечество.
 

КУЛЬТУРОЛОГИЯ

Лобач У.А. Сімвалічны статус і рытуальныя функцыі могілак у беларускай народнай культуры вярхоўяў Бярэзіны і Віліі ХХ – пачатку ХХІ стагоддзя

На падставе палявых этнаграфічных матэрыялаў характарызуецца статус і рытуальныя функцыі могілак у міфапаэтычнай карціне свету вясковага насельніцтва вярхоўяў Бярэзіны і Віліі. Прыходзім да высновы, што могілкі ў традыцыйным светапоглядзе з’яўляюцца адным з важнейшых сакральных локусаў «свайго» свету і рытуальнай прасторай, дзе канчаткова афармляецца пераход памерлага ў катэгорыю нябожчыкаў (дзядоў) і адбываецца рэгулярная, каляндарна дэтэрмінаваная (Вербніца, Вялікдзень, Радаўніца, Спас), абрадавая дыяхронная камунікацыя паміж светам жывых і мёртвых, якая гарантуе стабільнасць і жыццездольнасць вясковай грамады ў сінхронным вымярэнні. Сярод найбольш архаічных традыцый даследаванага рэгіёна вылучаюцца восеньскія «Прыкладзіны» памерлага, з раскладаннем начных рытуальных вогнішчаў на могілках, звычай усталявання аброчных крыжоў на пахаваннях і выкарыстанне магіл (пяску, моху з іх) у знахарскіх практыках.

Шыдлоўскі С.А. Знешнія ўплывы ў фарміраванні матэрыяльнай культуры прывілеяваных саслоўяў Беларусі першай паловы ХІХ стагоддзя

Разглядаецца пытанне развіцця матэрыяльнай культуры прывілеяванага саслоўя Беларусі першай паловы ХІХ стагоддзя. У прыватнасці, даследуюцца змены ў вопратцы, харчаванні, арганізацыі прадметна-побытавага асяроддзя. Дадзеныя тэндэнцыі падаюцца ў рэчышчы ўзаемадзеяння традыцыі і знешніх уплываў. Праводзіцца аналіз мемуарных крыніц, а таксама іканаграфічных матэрыялаў. Робяцца высновы пра выспяванне уніфікацыйных тэндэнцый у абсягу матэрыяльнай культуры прывілеяванага грамадства Беларусі першай паловы ХІХ стагоддзя, якія вынікалі з узмацнення ўплываў як заходнееўрапейскай, так і расійскай культуры ў Беларусі. Найбольш інтэнсіўна гэты працэс закрануў асяроддзе арыстакратыі і заможнай шляхты. Як вынік развіцця грамадства ў першай палове ХIХ стагоддзя канстатуецца паступовая страта шляхецкай культурай сваёй дамiнуючай пазiцыі і замыканне яе ў межах радавых сядзіб.
 
Восович С.М. Культурно-просветительская деятельность Витебского Свято-Владимирского братства в конце ХIХ века

Анализируется деятельность Витебского братства в сфере народного образования; организация внебогослужебных чтений и бесед, а также торжеств, посвященных важным церковно-историческим событиям. Рассматриваются мероприятия братства по изучению истории Витебщины, охране памятников «белорусской старины», созданию бесплатных библиотек и иконо-книжных складов. В культурно-просветительской деятельности Витебского Свято-Владимирского братства выделены два этапа, которые отличались друг от друга направленностью, основными способами и результатами деятельности. Показана цель культурно-просветительской деятельности Витебского Свято-Владимирского братства – укрепление православия и русской культуры в Полоцкой епархии.

Вабішчэвіч А.М. Грамадска-культурная і рэлігійна-асветніцкая дзейнасць рускіх стараабраднікаў у Польшчы ў 1920 – 1930-я гады

У артыкуле прааналізавана культурна-асветніцкае жыццё рускіх стараабраднікаў на тэрыторыі Заходняй Беларусі, іх становішча ў Польскай дзяржаве ў перыяд паміж першай і другой сусветнымі войнамі. У цэлым становішча стараабраднікаў у міжваеннай Польшчы нельга ацаніць адназначна. Як і іншыя прадстаўнікі рускай меншасці, яны паспыталі на сабе вынікі нацыянальнай палітыкі польскіх урадаў. Аднак стараабраднікі атрымалі юрыдычныя падставы для свайго этнакультурнага і канфесійнага жыцця. У параўнанні з праваслаўнай царквой, стараабраднікі-беспапоўцы ўзамен на ідэйна-палітычную лаяльнасць атрымоўвалі падтрымку з боку Польскай дзяржавы. У такіх умовах ажыццяўляліся меры па захаванню традыцыйнай культуры, мовы, абрадаў стараабрадніцкага насельніцтва. Прыведзены звесткі аб стараабрадніцкіх абшчынах, бібліятэках-чытальнях Браслаўскага, Ашмянскага, Дзісенскага, Пастаўскага і іншых паветаў. Упершыню ўведзены ў навуковы ўжытак гістарычныя крыніцы з архіваў Літвы, Польшчы.
 
 

ИСКУССТВОВЕДЕНИЕ

Даніленка І.Л. Прыметы, віды і сродкі камічнага як мастацкай з’явы

Мэтай гэтага артыкула з’яўляецца аналіз эстэтычнай і сацыяльнай сутнасці камічнага, яго асноўных прымет, відаў і сродкаў як мастацкай з’явы. Асноўнымі прыметамі камічнага можна лічыць смехавую прыроду, станоўчую або негатыўную ацэнку прадмета смеху, характарызацыю суб’екта смеху, лакалізацыю ў жыцці чалавека і грамадства, апора на памылкі, непаразуменні, недарэчнасці, адхіленне ад існуючых норм, адпаведнасць аб’ектыўным эстэтычным і/або этычным ідэалам, наяўнасць сацыяльна значнай неадпаведнасці, супярэчнасці, імкненне да сцвярджэння новага, прагрэсіўнага. Асноўнымі відамі камічнага з’яўляюцца гумар і сатыра, паміж якімі знаходзіцца вялікая колькасць адценняў смеху, які па сваёй сутнасці з’яўляецца амбівалентным, што абумоўлівае сінкрэтычную прыроду камічнага як арганічнай часткі жыцця чалавека і грамадства. Камічны эфект дасягаецца рознымі сродкамі, якія могуць быць зместавымі (канфлікт, сітуацыя і г.д.) і фармальнымі (маўленчыя), і залежыць ад умелага выкарыстання як зместавых (нямоўных), так і фармальных (моўных) сродкаў, сярод якіх самымі дзейснымі з’яўляюцца моўныя (маўленчыя) сродкі.

Ціханава Г.В. Экслібрысы, прысвечаныя беларускім літаратарам

Артыкул прысвечаны станаўленню беларускага кніжнага знака ў ХХ стагоддзі як культуралагічнай з’явы, якая існуе паміж літаратурай і выяўленчым мастацтвам. Аўтар факусіруе ўвагу на экслібрысах, створаных для кнігазбораў беларускіх літаратараў альбо па матывах іх творчасці. Экслібрыс разглядаецца з пазіцый кніжнай культуры і як самастойны мастацкі твор. Распрацоўваецца тэма «партрэтнага экслібрыса» як буйной плыні ў развіцці беларускага кніжнага знака. Зварот да літаратурных вытокаў асэнсоўваецца ў якасці адной з мастацкіх асаблівасцей беларускага кніжнага знака ў ХХ стагоддзі. Прааналізаваны цікавы пласт твораў беларускай графікі. Разгледжаны найбольш цікавыя прыклады, створаныя для музейных і прыватных кнігазбораў, якія пашыраюць уяўленне пра беларускую графічную школу.

Постоева А.Ю. Независимые студии Беларуси в конце 1980-х – 2000-е годы: история деятельности, значение для белорусского кинематографа

Рассматривается один из наименее исследованных аспектов отечественного кино – деятельности студий, привлекавших на производство кинофильмов преимущественно частные капиталовложения. Независимые студии прошли сложный и противоречивый путь развития от небольших кооперативов при крупных государственных киностудиях конца 1980-х до сложных конгломератов 2000-х годов (в России), занимающихся и производством и прокатом фильмов. Появление первых негосударственных объединений связывается с приходом перестройки, гласности, приведших не только к изменениям в общественно-политической и экономической жизни страны, но и к коренным переменам в кинематографе. Несмотря на нестабильно-кризисное функционирование независимых белорусских студий, их судьба заслуживает серьезного внимания, ибо в деятельности каждой из них есть крупица того опыта, обобщение и использование которого может существенно повлиять на дальнейшую судьбу отечественной киноотрасли в целом.

Смирнова Е.С. Исполнительская интерпретация музыкального произведения (к проблеме самоконтроля)

Представлено теоретическое исследование проблемы самоконтроля как важнейшего условия и средства формирования интерпретации музыкального произведения. На всех этапах интерпретации музыкального произведения самоконтроль является важнейшим условием и средством ее формирования. Как фактор интерпретации музыкального произведения самоконтроль есть сознательная регуляция музыкантом-исполнителем процесса его творческой деятельности, психофизического и эмоционального состояния, осуществляемая совокупностью сенсорных, моторных и интеллектуальных компонентов, необходимых для оценки качества планирования и осуществления исполнительской деятельности, а также ее регулировки на всех этапах работы над музыкальным произведением, включая концертное исполнение. Специфика самоконтроля в деятельности музыканта-исполнителя заключается в том, что самоконтроль есть своеобразный поиск и одновременно корректор многообразных возможностей репрезентации индивидуального исполнительского замысла. Анализ проблемы самоконтроля позволил раскрыть основные сущностные характеристики этого феномена в творческой деятельности музыканта-исполнителя.
 
Гаврильчик К.В. Разновидности оперного спектакля в контексте музыкального театра для детей

Анализируются особенности функционирования, жанровые разновидности и специфика сцениче-ской реализации оперы для детей. В свое время достаточно широкий пласт национальной культуры – музыка для детей – сегодня вновь становится актуальным для белорусского искусства, и в особенности для музыкально-театральной сцены. В данной работе рассматривается опера для детей Ю. Вальмуса «Бабрыная навука», поставленная на основе одноименной сказки и либретто М. Бусько. Произведение, которое в свое время достаточно прочно утвердилось в реальном сценическом пространстве и стало немаловажным явлением в музыкальной культуре г. Барановичи в 1990-х годах, анализируется в контексте общего детского музыкально-театрального репертуара, что в определенной степени помогает восполнять недостающее знание о судьбе оперы для детей в Беларуси.
 
 

ЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИЕ

Кандакоў Д.А. Вобраз Полацка ў французскай драматургіі ХІХ стагоддзя

Аналізуецца вобраз Полацка ў п’есах французскіх драматургаў Эжэна Скрыба «Віновая дама» (1851) і Альфрэда Жары «Убю кароль» (1896). Рэцэпцыя старажытнага беларускага горада як экзатычнага альбо чароўнага месца парадаксальным чынам набліжае твор музычнага «тэатра Бульвараў» да першай спробы авангардысцкіх сцэнічных эксперыментаў. У творы Э. Скрыба змешваюцца рэаліі двух гарадоў – Полацка і польскага Плоцка. Вобраз Полацка тут – на мяжы верагоднасці і фантастыкі. У п’есе А. Жары Полацк таксама далёкі ад свайго рэальнага становішча – ён складае адну з частак утапічнай Польшчы, альбо Нідзеі. Аднолькавая рэцэпцыя беларускага горада двумя абсалютна рознымі па сваіх эстэтычных поглядах драматургаў сведчыць аб яго няпэўным культурным статусе.

Костенок Н.С. Эмблематические персонажи «пророческих книг» У. Блейка

Рассматриваются вопросы генезиса и эволюции эмблематических персонажей в «Пророческих книгах» У. Блейка, составляющих наиболее объемный и значительный пласт творчества поэта. Проясняется значение таких понятий, как «человечность», «спектр», «эманация», «тень», «Зоа» в блейковском поэтическом словаре, определяется их роль и функция в создании эмблематических образов и построении поэм. Значительное внимание уделено исследованию многоязычной этимологии имен персонажей «пророчеств». Предпринята попытка вписания эмблематических персонажей в мифопоэтическую систему У. Блейка.
 
Гордеенок Т.М. Понятие судьбы в немецком и белорусском романтизме(А. фон Арним, Я. Барщевский)

Исследуются особенности художественных концепций судьбы (выявление и сопоставление) в прозаическом творчестве А. фон Арнима и Я. Барщевского, а также характеристика индивидуальных форм воплощения судьбы в произведениях вышеназванных авторов. Основными составляющими художественных концепций судьбы А. фон Арнима и Я. Барщевского являются провиденциализм и христианский грех телесной жизни с возможностью его искупления. Близость авторских позиций заключается также в выборе средств репрезентации судьбы, в стремлении исследовать корни и особенности национальной культуры. Очевидное сходство, которое обнаруживается во взглядах писателей на судьбу, свидетельствует о наличии связей белорусского и немецкого романтизма при сохранении оригинальных черт, обусловленных национальной спецификой.

Августинович Н.И. Вильгельм Гауф как критик и теоретик тривиальной литературы: к вопросу об эстетических взглядах писателя

Представлены особенности переходного периода в немецкой литературе середины 1820-х годов, когда происходили сложные внутренние процессы, означавшие полный переворот всей литературной жизни. Это был период эстетической переориентации. Литература приобретала товарный вид. Задолго до возникновения самого понятия рождалась «массовая культура». Рассматриваются взгляды В. Гауфа на тривиальную литературу, его попытки выработать новую эстетическую установку, отражающую дух времени, его концепция роли и места писателя в новых условиях. Проводится анализ его программного произведения «Проповедь против Клаурена», в котором он выступил с резкой критикой тривиальной литературы низшего уровня, ярким представителем которой был чрезвычайно популярный в то время прусский писатель Клаурен (Карл Готтлиб Самуэль Хойн). Гауф рассматривается также как теоретик тривиальной литературы, которая должна руководствоваться, по его мнению, «общечеловеческими» гуманными принципами. Делается вывод о его видении задач тривиальной литературы и программы литературного образования.

Макей Н.А. Творчасць Маргарэт Этвуд: дынаміка літаратуразнаўчага асэнсавання

Прапануецца аналіз літаратуразнаўчых даследаванняў (пераважна ўсходнеславянскіх, амерыканскіх, часткова канадскіх), якія робяць акцэнт на тыповых аспектах творчасці сучаснай канадскай пісьменніцы Маргарэт Элеанор Этвуд. Праведзенае даследаванне сведчыць, што пры ўсёй разнастайнасці аспектаў вывучэння творчасці Маргарэт Этвуд у замежным і ўсходнеславянскім літаратуразнаўстве можна заўважыць некаторае падабенства напрамкаў і праблем, якія маюць месца ў працах вышэйзгаданых навукоўцаў. З кароткага агляду крытычнай літаратуры вынікае, што асаблівы інтарэс у даследчыкаў выклікае праблемна-тэматычны змест твораў канадскай пісьменніцы, адметнасць іх вобразнай сістэмы, праблема эксперыментальнага рамана і эвалюцыя мастацкага майстэрства М. Этвуд, актуальнасць яе творчасці ў кантэксце станаўлення нацыяналынай літаратуры Канады.

Багарадава Т.Р. Прырода гераічнага ў «ваеннай» аповесці В. Быкава, І. Навуменкі, І. Шамякіна

Асэнсоўваецца мастацкае адлюстраванне праблемы здзяйснення чалавекам гераічных учынкаў на падставе «ваеннай» аповесці на прыкладзе твораў В. Быкава, І. Навуменкі, І. Шамякіна. Аналізуюцца фактары ўплыву на раскрыццё дадзенай праблемы: гістарычны час напісання, сузалежныя з ім метады і стылі, сродкі ідэалагічнага ўздзеяння, асоба аўтара, канкрэтныя мастацкія вобразы, створаныя пісьменнікамі. Паколькі літаратурная спадчына прыгаданых класікаў розная ў творча-выяўленчым плане, у артыкуле робіцца спроба падачы параўнальнага аспекту іх творчасці, у тым ліку і мастацка-вобразных сродкаў стварэння канвы твораў. Асноўным крытэрыем «сапраўднасці» літаратуры павінна стаць ісціна, таму ў артыкуле закранаюцца некаторыя праблемы асвятлення асобных «ваенных» пытанняў і асаблівасці прыёмаў іх аўтарскага раскрыцця. У аснове гераічнага, па сутнасці, ляжыць барацьба за агульначалавечую ці індывідуальную свабоду, а сродкі яе дасягнення, паводле пераканання ўсіх прыгаданых аўтараў, павінны быць заўсёды гуманныя.
  
Каламійцава Ю.А. Экзістэнцыяльныя матывы ў творчасці У. Караткевіча на прыкладзе аповесці «Ладдзя роспачы»

У еўрапейскай літаратуры XX стагоддзя прасочваецца тэндэнцыя да пераацэнкі былых чалавечых каштоўнасцей. Важнае месца ў гэтым складаным працэсе займае літаратурная спадчына экзістэнцыяльных філосафаў. Тэндэнцыя кардынальнага перагляду эстэтычных пазіцый закранула і беларускую літаратуру. Экзістэнцыяльныя матывы яскрава праявіліся не толькі ў творчасці М. Гарэцкага і В. Быкава, але і ў літаратурнай спадчыне У. Караткевіча. Прыводзіцца параўнальны аналіз аповесці Уладзіміра Караткевіча «Ладдзя роспачы» і твораў Альбера Камю і Жан-Поля Сартра. Робіцца спроба выявіць экзістэнцыяльныя матывы ў творчасці У. Караткевіча і вызначыць іх спецыфіку. Асаблівая ўвага надаецца тэкставаму супастаўленню твораў французскіх экзістэнцыялістаў і аповесці У. Караткевіча.
 
Марданов А.А. Некоторые особенности существования категорий «авторство» и «автор» в фольклоре

Исследуется эволюция категорий «авторство» и «автор» на ранней стадии развития литературы, связанной с отсутствием письменности, что во многих случаях приводило к «потере» автора, искажению оригинального текста, заимствованию и комбинированию; в дописьменную эпоху также отсутствовали понятия «личность», «индивидуальность» и не могло возникать чувство независимости от общества и природы, что подавляло авторское самосознание, заставляло его говорить только от имени общества, создавать собирательные персонажи. На более поздних стадиях, когда тексты стали записываться на различные материалы и подписываться, началась устанавливаться связь произведения с субъектом, текст овеществлялся и тем самым индивидуализировался. Позже, когда появились рукописные и тем более печатные книги, произведения стали более надёжно фиксироваться за их автором, что приводило к развитию авторского самосознания и категории «автор».
  
 
ЛИНГВИСТИКА

Путрова М.Д. Гендерная значимость проксемической составляющей текста

Фиксирование дистанции, на которой видится номинируемый объект в языковой картине мира, представляется важнейшим фактором, позволяющим структурам языка через запечатленные в них дистантные отношения оказывать значительное воздействие на формирование определенного мировидения, гендерно специфического интерпретирующего взгляда на окружающую действительность и события в ней. Постулируется, что маркерами проксемических отношений в тексте могут быть показатели диминутивности, сниженности и дисфлуэнтные знаки. Они способны осуществить определенный сдвиг, переход, придав тексту или его составляющим новое значение, а именно культурно специфическое значение гендера. С их помощью языковая картина мира обретает пространственность, она начинает включать в себя создающего ее человека, конкретизировав его гендерную и культурную принадлежность, а проксемические отношения в ней, став языком, получают возможность говорить и писать о себе.

Струкава С.М. З гісторыі назваў даўніх галаўных убораў

З улікам комплексных дадзеных помнікаў пісьменнасці (старажытнарускіх і старабеларускіх), лінгва-геаграфіі, этымалагічных і этнаграфічных звестак прааналізаваны некаторыя назвы з мікрагрупы ‘даўнія галаўныя ўборы’, якія на дэнататыўным узроўні звязаны з мінулым беларускага народа. Кампаненты тэматычнай мікрагрупы маюць розныя этымалагічныя вытокі: адны складаюць запазычанні, якія праніклі ў старабеларускую мову з польскай («канфедэратка») або праз польскае пасрэдніцтва («шлык», «кучма»), другія («сарока», «какошнік») былі запазычаны з рускай мовы, пра што яскрава сведчыць геаграфія гэтых слоў. Гістарычна-этымалагічны аналіз назвы «сарока» ‘жаночы галаўны ўбор’, якая ўступае ў аманімічныя адносіны з адпаведным арнітонімам, дазваляе вызначыць магчымыя матывы яе ўзнікнення, звязаныя з татэмістычнымі і язычніцкімі ўяўленнямі нашых продкаў. Гісторыя слова «канфедэратка» паказвае, што першапачатковая семантыка слова можа змяняцця і набываць абрадавы характар.
 
Раднянкова А.В. Сэнсава-стылістычная роля ўстаўных канструкцый у публіцыстычных тэкстах канца ХІХ – пачатку ХХ стагоддзя

На матэрыяле публіцыстычных тэкстаў канца ХІХ – пачатку ХХ стагоддзя ўсебакова аналізуюцца ўстаўныя канструкцыі, іх сэнсава-стылістычная роля, структура і асаблівасці выкарыстання. Падрабязна апісваюцца розныя спосабы граматычнага выражэння ўстаўных канструкцый і іх памер, які не абмяжоўваецца пэўнымі нормамі. Яны ніколі не бываюць у пачатку, а заўсёды стаяць у сярэдзіне або ў канцы сказа, але сустракаюцца ўстаўныя канструкцыі, якія набываюць фармальную самастойнасць і ўжываюцца за межамі асноўнага паведамлення. Даследаванне фактычнага матэрыялу дазваляе зрабіць слушны вывад аб тым, што ўстаўкі, якія змяшчаюць розныя дадатковыя заўвагі, думкі, погляды аўтара на перадаваемую інфармацыю, надаюць дакладнасць зместу публіцыстычнага тэксту разглядаемага перыяду, актывізуюць мысленчую дзейнасць чытача і наладжваюць невербальны дыялог. Асноўнае прызначэнне ўставак – гэта неабходнасць у дадатковым паведамленні, якая ўзнікае нярэдка незапланавана. Тут могуць выкарыстоўвацца ўстаўныя элементы, якія ўжываюцца пры тлумачэнні малазразумелых слоў (тэрміналагічная лексіка, элементы сацыяльнай, прафесіянальнай лексікі).
 
Касюк Н.С. Пространственная и темпоральная лексика в лирике Бориса Пастернака и Андрея Белого

Актуальным направлением современной лингвопоэтики и стилистики является исследование специфики идиостилей отдельных авторов. Данная работа посвящена описанию пласта пространственной и темпоральной лексики как фрагмента индивидуальной поэтической картины мира. Исследование лексики писателя как лингвокультурного феномена позволяет установить специфику авторского употребления речевых средств, выявить закономерности и особенности их организации и функционирования. В данной статье рассматриваются особенности функционирования и взаимодействия пространственной и темпоральной лексики в поэтических идиолектах Андрея Белого и Бориса Пастернака. Ключевыми в творческой системе поэтов являются образы большого необозримого пространства и безграничного времени, бурные стихийные явления природы с повышенной динамичностью. Пространственная лексика является материалом для создания многочисленных тропов, отмеченных непредсказуемостью, оригинальностью, тем самым иллюстрируя нетрадиционное использование авторами самых обычных языковых средств.

Солахаў А.В. Аўтарскія (аказіянальныя) дзеясловы з суфіксам -і- (-ы-) у мове беларускай паэзіі другой паловы ХХ стагоддзя

У артыкуле на багатым фактычным матэрыяле аналізуюцца асаблівасці ўтварэння аўтарскіх (аказіянальных) дзеясловаў з суфіксам -і- (-ы-) у мове беларускай паэзіі 2-й паловы ХХ стагоддзя, разглядаецца іх значэнне. Аўтарскія (аказіянальныя) дзеясловы, утвораныя з дапамогай суфікса -і- (-ы-), маюць рознае словаўтваральнае значэнне, якое залежыць ад семантыкі ўтваральнай асновы, адсутнасці або наяўнасці метафарычнасці, спалучэння з іншымі словамі ў сказе. Прадуктыўнасць аўтарскіх дзеясловаў з суфіксам -і- (-ы-) тлумачыцца вялікімі патэнцыяльнымі магчымасцямі іменных лексіка-граматычных груп, якія з’яўляюцца неабмежаванай базай для ўтварэння словатвораў са значэннем працэсуальнасці. Асабліва лёгка суфікс -і- (-ы-) далучаецца да асноў назоўнікаў, не сустракаючы перашкод ні марфаналагічнага, ні семантычнага характару.
 
Лебедева И.Г. Восприятие дифференциальных признаков, не представленных и недостаточно сформированных в языковом сознании индивида

Рассматриваются проблемы восприятия и артикуляции дифференциальных признаков, не представленных или недостаточно представленных в языковом сознании индивида. Сопоставляются перцептивные и артикуляторные модификации французского дифференциального признака назальности гласных у групп испытуемых, не владеющих и недостаточно владеющих французским языком. Выявлено, что трудности перцепции и артикуляции обнаруживают регулярное сходство в качестве модифицируемых звуков и позиции по отношению к ударению слога, их содержащего. Качество субститутов модифицируемых звуков определяет имеющиеся в восприятии и артикуляции различия. Формулируются экспериментально обоснованные выводы о взаимосвязи перцепции и артикуляции.
 
 
РЕЦЕНЗИИ


Шаблоўская, І.В. Сусветная літаратура ў беларускай прасторы: Рэцэпцыя. Тыпалогія. Кантакты / І.В. Шаблоўская; прадм. Г. Бутырчык.
– Мінск: Радыёла-плюс, 2007. – 304 с. (Кондаков Д.А.)