Полоцкий государственный университет

Полоцкий
государственный
университет

ВЕСТНИК ПОЛОЦКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА.
№ 7. Серия А. Гуманитарные науки. 2009

Дук Д.У. Гісторыя археалагічнага вывучэння полацкіх пасадаў

Упершыню прадстаўлена комплексная карціна гісторыі археалагічнага вывучэння полацкіх пасадаў – асноўных горадаўтвараючых адзінак Полацка IX – XVIII стагоддзяў. Вызначаны асноўныя этапы археалагічнага вывучэння. Прадстаўлена дынаміка фарміравання ўяўленняў аб гісторыі станаўлення пасадскай структуры Полацка. Вызначана суаднясенне ступені вывучэння асобных пасадаў паводле археалагічных даных. Паказана задача полацкай археалогіі – папаўненне крынічнай базы па развіццю левабярэжных пасадаў. Прадстаўлены вынікі археалагічных раскопак на старажытным полацкім гарадзішчы, дзе быў выяўлены культурны пласт з ляпной керамікай.


ИСТОРИЯ

Якубаў В.У. Склад войска Вялікага княства Літоўскага і Польскага каралеўства ў Інфлянтах 1605 – 1609 гадоў

Вызначаецца роля шляхты старажытнабеларускіх земляў у фарміраванні дзяржаўнага войска Вялікага княства Літоўскага (ВКЛ) у пачатку XVII стагоддзя. Упершыню ў навуковае абарачэнне ўводзіцца дакумент і праводзіцца аналіз генеалагічнай інфармацыі, які дазваляе правесці асабістую этнічную і «грамадзянскую» ідэнтыфікацыю ўдзельнікаў войскаў Вялікага княства Літоўскага і Польскага каралеўства падчас іх баявых дзеянняў супраць шведскай арміі ў Інфлянтах у 1605 – 1609 гады. Таксама вызначаецца роля ВКЛ у фінансавым забеспячэнні войска ў Інфлянтах.

Мацук А.У. Барацьба магнацкіх груповак вакол Трыбунала Вялікага княства Літоўскага 1741 года

Даследуюцца прычыны барацьбы магнацкіх груповак вакол Трыбунала Вялікага княства Літоўскага 1741 года. Дэталёва разглядаюцца склад магнацкіх груповак і ход барацьбы паміж імі. Даказана, што перамога Сапег над Радзівіламі ў кантролі над Трыбуналам ВКЛ 1741 года была атрымана толькі дзякуючы падтрымцы каралеўскага двара, якая была аказана па просьбе Чартарыйскіх. Гэтая перамога кааліцыі родаў Чартарыйскіх, Сапег, Салагубаў і Масальскіх перашкодзіла ўсталяванню дамінавання магнацкай групоўкі Радзівілаў ва ўнутрыпалітычным жыцці Вялікага княства Літоўскага.

Авчинникова Ю.А. Становление и деятельность Полоцкой униатской духовной консистории
в годы архиерейства Иоасона Смогоржевского и Ираклия Лисовского

История униатской церкви – одна из наиболее интересных и малоизученных тем в конфессиональной истории Беларуси. Рассматриваются исторические особенности учреждения и первых этапов деятельности духовных консисторий в сфере управления Полоцкой униатской архиепископией. Ведущая роль в этом процессе принадлежала известным греко-католическим архиереям Иоасону Смогоржевскому (1762 – 1784 гг.) и Ираклию Лисовскому (1784 – 1809 гг.). Особенно значение консистории в деле управления Полоцкой епархией возросло с 1805 года, когда Духовная коллегия по делам католической церкви, под началом которой состояли римско-католическая и униатская конфессии на территории Российской империи, была разделена на два равноправных департамента: латинский и греко-католический. Показано, что выполнение судебных функций не являлось первостепенным направлением деятельности Полоцкой униатской консистории в первые десятилетия её существования. Она скорее служила в качестве вспомогательного органа при архиерейском духовном суде.

Лавринович Д.С. Конституционные демократы в Минской губернии (1905 – 1917 гг.)

Исследуется процесс формирования отделов Конституционно-демократической партии в Минской губернии, их структура и численность, социальный и национальный состав, особенности идеологии и тактики, взаимосвязи с центральными партийными органами, издательская деятельность, участие в выборах I – IV Государственных дум и Учредительного собрания. Показано, что отделы кадетской партии на Минщине сформировались в условиях политической реакции, наступившей после расстрела политической манифестации по указанию губернатора П.Г. Курлова. Социальную основу Конституционно-демократической партии составляли представители городской интеллигенции, чиновники и помещики. Партийные организации отличались многонациональным составом. Поэтому по некоторым программным вопросам минские кадеты занимали особую позицию, которую защищали в печати, на партийных съездах и совещаниях. Местным кадетам удалось выиграть выборы в I Государственную думу, но они потерпели поражение на выборах во II – IV Государственные думы. Во время революции 1917 года конституционные демократы принимали активное участие в борьбе за власть в органах местного самоуправления (городских думах и земствах), в которых им удалось занять несколько руководящих постов. Наибольшее значение кадеты придавали выборам в Учредительное собрание. Однако захват власти большевиками привел к прекращению функционирования Конституционно-демократической партии на территории губернии.

Довгяло Н.В. Конфессиональная политика органов Советской власти
на территории Витебского и Полоцкого округов (1924 – 1930)

Представлена информация об основных мероприятиях Советского государства в области религиозной политики в 1924 – 1930 годы. В религиозной политике большевиков этого времени выделено 2 периода: относительно лояльное отношение к церкви в целом и жесткие антирелигиозные мероприятия. Характеризуется положение Витебской православной епархии. Анализируется политика, проводимая органами Советской власти в отношении католической церкви и католиков, проживающих на территории Витебского и Полоцкого округов. Раскрывается содержание политики большевиков, проводившейся по отношению к представителям протестантизма и иудаизма.

Лобач У.А. Латвія і латышы ў традыцыйнай карціне свету беларусаў Падзвіння ХIХ – першай паловы ХХ стагоддзя

Даследуюцца вобразы, сімвалічныя і этнакультурныя характарыстыкі Латвіі і латышоў у традыцыйнай карціне свету беларусаў Падзвіння. Прыходзім да высновы, што Латвія (Інфлянты) успрымалася беларускімі сялянамі Падзвіння як небяспечны край, міфалагічная небяспека якога была цесна звязана з сімволікай ніжняга цячэння Дзвіны – прасторавай зонай, суаднесенай з іншасветам. Характарыстыка латышоў і іх паселішчаў на тэрыторыі Беларусі вылучаецца амбівалентнасцю. Яны разглядаліся як частка «жыццёвай прасторы» беларусаў і маркіраваліся станоўча, з другога боку, прадметна ўвасаблялі ідэю «чужога» ў межах «свайго» свету і суадносіліся з тагасветам у розных яго праекцыях.

Аўсейчык Ул.Я. Пахавальна-памінальная абраднасць беларусаў Падзвіння: гістарыаграфія і сучасны стан даследаванняў

Аналізуецца гістарыяграфія і сучасны стан даследаванняў пахавальна-памінальнай абраднасці беларусаў Падзвіння. Прыходзім да высновы, што гісторыя вывучэння гэтай праблематыкі мае даўнюю традыцыю. Першыя працы, што змяшчаюць матэрыялы па пахавальна-памінальнай абраднасці беларусаў Падзвіння, з’явіліся яшчэ ў канцы XVI стагоддзя. Але па-сапраўднаму цікавасць да беларускага народа і яго культуры абуджаецца толькі ў канцы XVIІІ – пачатку ХІХ стагоддзя і звязана з уплывам рамантызму. За перыяд ХІХ – пач. ХХІ стагоддзя па гэтай тэме быў назапашаны багаты фактычны матэрыял. На яго аснове з’явіўся шэраг даследаванняў, якія адрозніваюцца паміж сабой як паводле канкрэтных пытанняў, якія ў іх разглядаюцца, так і паводле падыходаў адносна іх асвятлення. Нягледзячы на гэта, на сённяшні дзень комплекснага і сістэмнага даследавання, прысвечанага пахавальна-памінальнай абраднасці беларусаў Падзвіння, не існуе, і дадзеная праблема патрабуе грунтоўнага аналізу і падрабязнага асвятлення.

Андрыеўская С.У. Традыцыйнае сямейнае выхаванне і побыт дзяцей на тэрыторыі беларускага Падзвіння: гістарыяграфія і крыніцы

Даследуецца традыцыйнае сямейнае выхаванне і побыт дзяцей на тэрыторыі беларускага Падзвіння: гістарыяграфія і крыніцы. Тэрыторыя беларускага Падзвіння з’яўляецца асаблівым у этнаграфічным і культурным плане рэгіёнам Беларусі, мае адрозненні ад іншых тэрыторый. Асаблівасці ў сферы побыту, выхавання вывучаліся даследчыкамі-этнолагамі. Даецца аналітычны агляд гістарыяграфіі і крыніц пытання. Прааналізаваны як калектыўныя, так і манаграфічныя працы па этнаграфіі дзяцінства, народнай педагогіцы. Аўтар артыкула прыходзіць да высновы, што традыцыі сямейнага выхавання і побыту дзяцей на тэрыторыі беларускага Падзвіння вывучаны недастаткова, акрэслівае праблемнае поле для будучых даследаванняў.


ФИЛОСОФИЯ

Беляева Е.В. Некоторые особенности современного гуманизма и его нравственные аппликации

Показан современный гуманизм, который может быть охарактеризован как индивидуалистический гуманизм, предполагающий, что главной ценностью является человек не как родовое понятие, а как отдельная личность. Гуманным является то и только то, что служит пользе, счастью и благу личности. В результате аппликации этой идеи к решению моральных проблем происходит радикальный пересмотр нравственного отношения к войне, смертной казни, эвтаназии, половой морали. Проблемным следствием индивидуалистического гуманизма становится преувеличенная значимость интересов маргинальных индивидов, не заботящихся о благе общественного целого. Высокая степень индивидуализма возможна только при высокоорганизованном социальном порядке, в свою очередь такой порядок могут создать и поддерживать лишь самодостаточные личности. Индивидуалистический гуманизм и социальный гуманизм выступают двумя аспектами современной интерпретации этого универсального нравственного принципа.

Донских С.В. Проблема генезиса и особенностей Балтийского региона в глобальном мире

Рассматриваются основные этапы формирования Балтийского региона и особенности «Балтийского регионального проекта». Определяются современные проблемы позиционирования Балтийского региона в глобальном мире, возможности и перспективы белорусского участия в процессе «балтийской интеграции». «Балтийский регионализм» не заключает в себе «неоколониальных интенций» и в глобальной иерархии «региональной престижности» обладает очевидными предпочтениями, что требует от белорусских гуманитариев и политиков серьезного внимания к позиционированию Беларуси относительно Балтийского региона.

Гриценко Г.Б. О некоторых чертах культуры эпохи Модерна

Рассматривается такая особенность культуры периода Модерна, как радикальное отрицание мировоззренческих установок всей исторической линии классической культуры, которое сопровождалось поисками новых основ бытия и стремлением построить новую картину мира. Главным фактором, сформировавшим Модерн, по мысли автора, была наука, рост ее влияния на жизнь всего общества. Ее классический, экстенсивный этап развития был чреват утопическими и тоталитаристскими тенденциями, которые в свою очередь дали старт альтернативному, экзистенциально-гуманистическому движению в культуре. Среди направлений последнего подробно анализируется антиутопия, раскрывается ее эвристический потенциал и роль в развитии гуманистической мысли ХХ века.


КУЛЬТУРОЛОГИЯ

Банцэвіч П.К. Публіцістычная спадчына У. Караткевіча як спосаб актуалізаціі культуралагічнага дыскурсу

Імкненне абудзіць нацыянальны дух і веру народу ў сябе як стваральніка каштоўнасцяў і захавальніка традыцый з’яўляецца той рэфлексіўна-пачуццёвай прасторай, вакол якой фарміруецца інтэнцыянальны масіў культуралагiчнага дыскурсу У. Караткевіча. Менавіта таму вызначэнне культуралагічных па сваёй сутнасці інтэнцый у творчай спадчыне пісьменніка (у прыватнасцi, у публiцыстыцы) і іх грунтоўны аналіз становіцца адной з актуальных праблем тэорыі і гісторыі культуры. Публiцыстычная спадчына У. Караткевіча разглядаецца праз прызму культуралогіі і трактуецца як з’ява ў культуры. Выяўлены змешчаныя ў публiцыстыцы пiсьменнiка думкі, праекты, ідэі, якія рэпрэзентуюцца ў рэтраспектыўнай і перспектыўнай культурна-нацыянальнай прасторы і маюць непасрэдныя адносіны да глыбокага пазнання асаблівасцяў, традыцый і перспектыў беларускай культуры. Актыўная праца У. Караткевіча на ніве публіцыстыкі дэтэрмінуецца жаданнем даць грамадзянскі ўрок сучаснікам, выпрацаваць грамадскую думку, папулярызаваць шырокае кола ведаў пра Радзiму i свой народ, актуалізаваць праблемы суадносін агульначалавечага і нацыянальнага, дэманстрацыйна зацвердзіць беларускія каштоўнасцi, актывізаваць беларускія масы, абуджаць нацыянальную свядомасць, выхоўваць этнакультурную самаідэнтыфікацыю.

Ракава Л.В. Тэарэтычныя аспекты даследавання эвалюцыі традыцый сямейнага выхавання беларусаў у XIX – XX стагоддзях

Традыцыі сямейнага выхавання беларусаў ХІХ – ХХ стагоддзяў уяўляюць сабой складаную сістэму, якая спалучае светапоглядныя каштоўнасці, сацыяльныя нормы і ўласна педагагічныя прыёмы. Пры гэтым неабходна разумець традыцыі сямейнага выхавання як дынамічны і зменлівы феномен этнічнай культуры, які, захоўваючы важнейшыя каштоўнасныя ўстаноўкі народа, гнутка рэагуе і на сацыяльныя, эпахальныя і культурныя змены. Сабраныя даследчыкамі этнаграфіі дзяцінства матэрыялы па розных народах, як правіла, тэарэтычна недастаткова асэнсаваныя і па большай частцы апісальныя. Вельмі часта ў педагагічных даследаваннях, напрыклад, не адрозніваюцца сацыяльна-маральныя ідэалы выхавання дзяцей і рэальная педагагічная практыка, якая можа адрознівацца. Патрабуецца междысцыплінарны падыход да даследавання цэласнай карціны ладу жыцця дзяцей у беларусаў, вызначэння гістарычна склаўшыхся народных традыцый выхавання, лепшыя з якіх неабходна выкарыстоўваць у сучаснай практыцы.

Сівурава Л.П. Прасторавая лакалізацыя абраду першага выгану жывёлы ў беларусаў (канец XIX – пачатак XX ст.)

На матэрыяле абраду першага выгану жывёлы ў беларусаў прасочваецца неаднароднасць сацыялізаванай прасторы, даецца характарыстыка сакральных зон, аналізуюцца прычыны акцэнтаванасці межаў, якія падзяляюць рытуальную прастору абраду, раскрываецца семантыка атрыбутыўных і акцыянальных кодаў. Прастора абраду першага выгану характарызуецца неаднароднасцю, дыскрэтнасцю, сіметрычнай апазіцыйнасцю і бінарнасцю структуры, падзелам на прыроднае і сацыяльнае, чужое і сваё. Яна мае выразную канструяванасць. Якаснае акрэсленне атрымліваюць тры тыпы локусаў, аб’яднаных у адну пэўным чынам арганізаваную, іерархізаваную, асвоеную, бяспечную для чалавека і жывёлы прастору: хлеў, двор, паселішча. Гэтая сфера ў цэлым мае кардынальныя адрозненні ад неасвоенай, неўпарадкаванай, хаатычнай прасторы, якая пачынецца за межамі вёскі, месцішча чужых, злых і небяспечных сіл.

Венидиктов С.В. Моделирование основ культуры гражданского общества в электронных СМИ Беларуси

Определяются концептуальные принципы функционирования электронных СМИ Беларуси в моделировании основ культуры гражданского общества. Анализируется значение информационно-аналитического наполнения радио и телевидения в формировании общественного мнения, становлении идеологии белорусской государственности, в социально-экономическом процессе формирования среднего класса и его национальной самоидентификации, достижении высокого уровня гражданской самоорганизации и саморегуляции. Определены параметры эффективности общественного влияния радио и телевидения, способствующего формированию образцов гражданской активности. На уровне региональных СМИ рассмотрены механизмы решения общественных проблем и конфликтов, восприятие и оценка которых является нормативным показателем гражданской культуры. В современной информационно-коммуникативной системе названы дисфункциональные явления, препятствующие реализации потенциала идеологического влияния электронных СМИ Беларуси, а также агрегированию и артикуляции интересов социальных групп в становлении гражданских основ общества.


ИСКУССТВОВЕДЕНИЕ

Елатомцева И.М. Эволюция белорусской керамики на рубеже XX – XXI веков

Исследуется современный период истории белорусской керамики – на этапе перехода страны к новой формации, что имеет важное значение для истории национальной культуры. Искусство переживает резкие изменения, несет невольные потери и одновременно нарабатывает новый опыт, который может сложиться в тенденцию следующих десятилетий. Задача науки – разобраться в ситуации и поддержать нарождающиеся положительные явления. Показано, что в современных экономических условиях промышленный фарфор несколько задерживается в развитии, однако появился больший простор для творческого развития и экспериментов для небольших художественных мастерских. Характер экспериментальных работ керамистов указывает на преемственность традиций в их отрасли и дает основание говорить о намечающемся прогрессе после недавнего спада. Основной тенденцией развития современной керамики является накопление большей декоративности и условности в образах.

Карпянкова М.Л. Сінтэз мастацтваў у архітэктуры Мінска 1945 – 1950-х гадоў

Аналізуюцца прырода и спосабы сінтэзу мастацтваў у архітэктуры пасляваеннага Мінска. Архітэктура горада Мінска 1945 – 1950-х гадоў як сталіцы рэспублікі-пераможцы ў Вялікай Айчыннай вайне павінна была мець параднае аблічча. Выканнанню гэтай задачы ў многім спрыяла ўжыванне магчымасцяў сінтэзу мастацтваў: архітэктуры і скульптуры, архітэктуры і дэкарытыўна-ўжытковага мастацтва. Скульптура ў дэкоры пасляваенных сталічных будынкаў выкарыстоўвалася там, дзе планіроўка або прызначэнне аб’екта патрабавалі вылучэння з акаляючага гарадскога асяроддзя. Аўтар упершыню прасочвае змястоўна-сэнсавыя сувязі сінтэзу мастацтваў у архітэктуры 1945 – 1950-х гадоў. Алегарычныя вобразы пластыкі ў архітэктуры Мінска мелі не толькі дэкаратыўную, эстэтычную, але і ідэйна-выхаваўчую функцыю. Аналіз ступені ўзаемадзеяння пасляваеннай архітэктуры са скульптурай і дэкарытыўна-ўжытковым мастацтвам паказвае, што архітэктура ў сталічным ансамблі дамінуе і падпарадкоўвае сабе іншыя віды мастацтваў. У заключэнні даецца лігічны вывад аб тым, што ў архітэктуры сталіцы азначанага перыяду галоўным чынам рэалізуецца змястоўнае і функцыянальнае адзінства і ў меншай ступені фармальнае.

Бароўка В.Ю. Мастацкае народазнаўства як феномен

Даследуецца змястоўная і фармальная спецыфіка мастацкага народазнаўства, падкрэсліваецца яго бінарная прырода, вызначаецца семантыка-функцыянальная роля, адзначаецца полівалентнасць і шматаспектнасць народазнаўчага матэрыялу ў структуры літаратурных твораў. Мастацкае народазнаўства напаўнялася розным зместам на кожным з этапаў развіцця грамадства ўвогуле і пэўнага народа ў прыватнасці. Акцэнтуецца, што даследаванне народазнаўчага матэрыялу, пададзенага пісьменнікамі ў літаратурных творах, павінна грунтавацца на ўліку складанай прыроды мастацкага адлюстравання свету і чалавека. Асноўнае прызначэнне мастацтва і літаратуры як аднаго з яго відаў заключаецца ў эстэтычным асваенні свету, а гэтае асваенне суб’ектыўнае, індывідуальнае, асобаснае, падуладнае ўплывам і мастацкага, і пазамастацкага характару, найперш псіхалагічнага і сацыяльнага.


ЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИЕ

Несцер Н.В. Антычная літаратура ў беларускіх перакладах, выданнях, даследаваннях

Разглядаюцца і сістэматызуюцца беларускія пераклады твораў антычнай літаратуры, айчынныя выданні і даследаванні, прысвечаныя літаратуры старажытнай Грэцыі і Рыма. Вывучэнне антычнай літаратуры ў кантэксце беларускай набывае новыя прыярытэты развіцця і з’яўляецца перспектыўным для айчыннага літаратуразнаўства. Пра гэта сведчаць навуковыя даследаванні. У беларускай літаратуры пачатак у асэнсаванні твораў антычнай літаратуры быў пакладзены М. Багдановічам, які імкнуўся вывесці беларускую паэзію на ўзровень сусветных узораў.

Митюкова Е.А. «Горационизм» в творчестве новолатинского поэта XVII века Матея Казимира Сарбевского

Новолатинская литература Беларуси (XVI – XVIII вв.) является неотъемлемым достоянием национальной литературы. Писатели данного направления, пользуясь латынью как интернациональным языком, пропагандировали отечественную письменность на международном уровне. Лирические произведения новолатинского писателя XVII века Матея Казимира Сарбевского реализуют основные художественно-эстетические принципы рефлексивной поэзии барокко. Формирование его творчества осуществлялось под влиянием античной поэтики, в частности творчества Квинта Горация Флакка. В истории европейской литературы М.К. Сарбевский известен как «христианский Гораций». На примере оригинальных текстов, принадлежащих Горацию и М.К. Сарбевскому, исследуется наличие художественно-эстетических и структурных параллелей. Автор анализирует парадигматические и синтагматические соответствия, а также определяет границы семантической трансформации.

Мартынова О.М. Традиции немецкой мещанской драмы в трагедии Гёте «Клавиго»

Статья посвящена актуальной проблеме, нечасто затрагивающейся в современном отечественном литературоведении – вопросу национальных традиций в драматургии немецкого классика И.В. Гёте. На примере развернутого анализа ранней пьесы Гёте «Клавиго» доказывается, что несмотря на следование основной сюжетной линии «Мемуаров» Бомарше, подтолкнувших поэта к написанию пьесы, трагедия Гёте – оригинальное произведение. Обосновывается, что, несмотря на схожесть финала текста пьесы Гёте с завершением трагедии Шекспира «Гамлет», говорить о тотальном подражании поэта английскому классику не стоит, так как драматургия трагедии Гёте «Клавиго» вырастает не только из прославленных классических образцов, но и традиций немецкого устного народного творчества, с которыми начинающий писатель был хорошо знаком.

Лидергос Н.В. Художественная парадигма романов Кребийона-сына

Анализируется коммуникативная стратегия известного французского романиста эпохи рококо Клода-Проспера Жолио де Кребийона. Показывается, что художественная парадигма романов Кребийона определяется синтезом игрового начала и афористического письма. Игровое начало проявляется в таких стилистических доминантах, как карнавальность («Шумовка, или Танзай и Неадарне»), амбигитивность («Заблуждения сердца и ума»), театральность («Софа»). Условный игровой сюжет предполагает возможность метафорического прочтения и необходимость его декодирования читателем. В игровой поэтике реализуется ироническое дистанцирование автора от современности, в которой Кребийон видит энергию разрушения традиционных нравственных ценностей. Анализ романной афористики Кребийона показывает, что афоризм наряду с игровой поэтикой расшатывает официальную версию социального мироустройства, т.е. выполняет коммуникативную функцию анекдота. В то же время восходящая к анекдоту игровая поэтика в романах Кребийона функционально приближается к притче с присущей ей иносказательностью. Парадоксальная инверсия коммуникативных стратегий определяет специфику кребийоновского романа как романа интеллектуального, подготавливавшего возникновение философской прозы французских просветителей.

Кондаков Д.А. О влиянии «эпического театра» Б. Брехта на французскую литературу 1950 – 70 годов: Р. Барт, А. Адамов, Э. Ионеско

Рассматривается влияние эстетики и художественной практики «эпического тетра» Бертольта Брехта на французскую литературу после второй мировой войны. Творчество и идеи немецкого драматурга оказали мощное воздействие на Ролана Барта, Артюра Адамова, Эжена Ионеско. Для первого из них Брехт оказался определяющей фигурой на всем протяжении сложнейшего творческого пути. Для А. Адамова знакомство с «эпическим театром» стало переломным моментом в карьере, заставившим отказаться от ранее освоенных драматургических приемов в пользу «диалектического метода». Э. Ионеско, многократно осуждавший театральную концепцию Брехта, внимательно изучал творческие наработки конкурента и, как показывает сопоставительный анализ текстов, даже использовал в собственных произведениях. Проанализированные факты дают основания обнаружить в творчестве столь разных французских авторов 1950 – 1970-х годов объединяющий их базовый принцип – художественный синтез (термин Л.Г. Андреева).

Гладкова Г.А. Ідэйная накіраванасць і кампазіцыйна-мастацкія асаблівасці
паэмы І. Быкоўскага «Касцёл славы» ў кантэксце эпохі асветніцтва

Разглядаецца ідэйная накіраванасць, аналіз мастацкіх асаблівасцей і кампазіцыі паэмы «Касцёл славы» польскамоўнага пісьменніка Беларусі канца ХVIII стагоддзя, ураджэнца Міншчыны Ігнація Быкоўскага. Упершыню ў беларускай літаратуразнаўчай навуцы робіцца ідэйна-мастацкі аналіз паэмы «Касцёл славы» з улікам тагачасных пануючых эстэтычных тэндэнцый, у прыватнасці адзначаецца моцны ўплыў на творчасць паэта традыцый класіцызму. На аснове тэксту паэмы даследуюцца мастацкія прынцыпы і прыёмы стварэння вобразнай сістэмы твора, значнае месца адводзіцца вылучэнню асаблівасцей творчай манеры пісьменніка І. Быкоўскага. Актуальнасць артыкула заключана ў пашырэнні звестак пра творчую дзейнасць паэта, драматурга, перакладчыка і мемуарыста Ігнація Быкоўскага. Тэматычная напоўненасць артыкула будзе спрыяць далейшай распрацоўцы ў айчынным літаратуразнаўстве пытанняў, звязаных з развіццём беларускай літаратуры ў ХVIII стагоддзі.

Багарадава Т.Р. Вытокі жанру беларускай «ваеннай» аповесці ў творчасці М. Гарэцкага

Аналізуецца творчасць класіка беларускай літаратуры М. Гарэцкага на прыкладзе «вялікага эпасу» пісьменніка. Выяўляюцца літаратурныя сувязі і паралелі творчасці аўтара ў межах беларускай літаратуры, разглядаецца ўплыў літаратурна-генетычных сувязей у дачыненні да класікаў рускай літаратуры Л. Талстога і Ф. Дастаеўскага. Паказваецца пераемнасць традыцый і ўплыў М. Гарэцкага на творчасць беларускіх пісьменнікаў, блізкіх па тэматыцы, якія тварылі ў межах розных гістарычных часоў. Робіцца аналіз творчасці класіка з мэтай выяўлення яго наватарскай ролі ў станаўленні і развіцці жанру беларускай «ваеннай» аповесці. «Вялікі эпас» М. Гарэцкага разнастайны ў творча-выяўленчым плане. У артыкуле раскрываецца вядучая роля пісьменніка ў станаўленні рэалістычнага накірунку беларускай ваеннай прозы. М. Гарэцкі – адзін з першых пісьменнікаў, хто адзначаў разбуральны ўплыў інстытута грамадства на індывідуальную свядомасць. Падкрэсліваючы дэструктывізм вайны, аўтар паказаў яе разуменне з пункта погляду простага ўдзельніка. Пісьменнік першы ў беларускай літаратуры ўвёў у прозу вобраз самадастатковага інтэлігента-адраджэнца на вайне. М. Гарэцкі – пісьменнік-гуманіст, творчасць якога цалкам прасякнута антываенным пафасам і верай у моц роднай зямлі, што з’яўляецца адной з жыватворных крыніц існавання яе народа.

Траццяк З.І. Асноўныя прынцыпы адлюстравання Першай сусветнай вайны ў заходнееўрапейскай і амерыканскай літаратурах

Артыкул прысвечаны разгляду асноўных прынцыпаў адлюстравання вайны 1914 – 1918 гадоў у заходнееўрапейскай і амерыканскай літаратурных традыцыях. Аўтар спрабуе выявіць агульнае і адметнае ў творчасці пісьменнікаў двух найбольш знакамітых плыняў: «акопнай літаратуры» і літаратуры «згубленага пакалення». Увага надаецца такім агульным прынцыпам паказу першай сусветнай вайны, як аўтабіяграфізм, натуралізм, псіхалагізм, іронія і г.д. Разглядаюцца новы падыход да адлюстравання прасторы ў літаратурна-мастацкіх творах аб вайне, матыў «роўнасці бакоў», адзначаюцца своеасаблівыя адносіны празаікаў да смерці як неад’емнага кампанента ваеннай рэчаіснасці. Падчас параўнання «акопнай літаратуры» і літаратуры «згубленага пакалення» высветліліся наступныя іх адрозненні: у кнігах «згубленых» вайна разглядаецца як жудаснае выпрабаванне, наступствы якога немагчыма пераадолець і ў мірным жыцці, асаблівыя адносіны да кахання і сяброўства былых франтавікоў, новы кодэкс паводзін салдата, які прыйшоў з вайны і г.д.

Лысова Н.Б. Цяжкія пошукі шчасця герояў Альгерда Бахарэвіча,
або сучасныя літаратурныя творы як прадмет выкладання і выхавання

Аналізуецца творчасць аднаго з самых рэалізаваных пісьменнікаў пакалення «Бум-Бам-Літаўцаў» (пакалення 1990-х гг.) Альгерда Бахарэвіча. Праводзіцца думка аб тым, што творчасць А. Бахарэвіча па-новаму распрацоўвае сучасную праблематыку жыцця ў беларускай мастацкай літаратуры. У сваім стылістычным кірунку пісьменнік набліжаецца да традыцый класічнага псіхалагічнага і натураліс-тычнага метаду пісьменства ХІХ – ХХ стагоддзя. Але творы аўтара ствараюць выразнае светаадчуванне ХХІ стагоддзя. І яно можа быць прапісана як немажлівасць сацыяльнага ці палітычнага адказу на пытанні часу, жыццё ў роспачы, нянавісці, страху, але з нейкай таемнай надзеяй на асабістае шчасце. Ён па-майстэрску распавядае пра псіхалогію сучаснага героя, канфлікты яго твораў – гэта драмы агульначалавечай прыроды ў сусветным культурным кантэксце. Бахарэвіч вяртае беларускую літаратуру з абсягаў сацыяльных, партыйных войнаў і дыскусій да канкрэтнага чалавека, «маленькага чалавека» нашага часу.


ЛИНГВИСТИКА

Путрова М.Д. К интерпретации языковой ситуации на Полотчине

Описывается ситуация главным образом в городском пространстве Полотчины, основываясь на данных о языковой самоидентификации значительного количества жителей данного региона. Уточняются языки и диалекты, используемые в важнейших домейнах жизнедеятельности коммуникантов Полотчины. Устанавливаются определенные предпочтения в выборе языка с учетом гендерной и этнической принадлежности личности. Предпринимается попытка интерпретации особенностей сложившейся ситуации с помощью известной теории диглоссии, показана специфика сосуществования языков в Полоцком регионе.

Лебедева И.Г. Модификации французских звуков в реализации русскоязычных белорусов и россиян

Сложившаяся в Беларуси двуязычная среда предполагает контактирование русского и белорусского языков. Длительный языковой контакт массового характера неизбежно сопровождается интерферентными проявлениями в фонетике, лексике и грамматике. Данный факт не всегда осознается русскоязычным коренным населением Беларуси, однако является немаловажным, например, при изучении иностранного языка. Качество иноязычного акцента русскоговорящих белорусов не изучено до настоящего времени. Проводится сопоставительный анализ модификаций иноязычных звуков (французских), возникающих при изучении иностранного языка у русскоязычных белорусов Витебского региона и россиян Псковской области. Сопоставляются категории интерферентных ошибок в вокализме и консонатизме. Учитывается характер, качество и позиция образовавшихся модификаций. Проводится акустический анализ и сопоставляются характеристики интенсивности и длительности, свойственные носителям изучаемого иностранного языка, и их интерферентные модификации, возникающие в реализации у восточных белорусов и псковичей.

Внук Т.В. Прагмастилистический потенциал фразеологических единиц в текстах немецкой коммерческой рекламы

Представлены результаты комплексного исследования фразеологических единиц как конституентов рекламного текста: их локализация и частотныe характеристики, выразительные возможности, а также прагмастилистическая значимость. Коммерческая реклама реализуется текстовым типом, в котором фразеологические единицы особенно продуктивны в силу того, что они непосредственно соотносятся с фондом знаний адресата и являются частью его языковой картины мира, одновременно образно передавая опыт, накопленный поколениями данного этноса. Конвенциональные и модифицированные фразеологизмы одинаково значимы для составления текста рекламы и способны выступать тем стержнем, вокруг которого формируется текст. При окказиональных модификациях глубинное значение фразеологических единиц остается неизменным.

Григорик И.А. Когнитивные аспекты категории собирательности

Подчеркивается особая значимость когнитивного подхода к проблеме собирательности, позволяющего по-новому рассмотреть природу существительных. Устанавливается зависимость и соотношения в когнитивной цепочке «разум (сознание) – язык – репрезентация – концептуализация – категоризация – восприятие». Рассматривается концепция Р. Лангакера; показано, что полная семантическая характеристика высказывания устанавливается на основе таких факторов, как уровень конкретности восприятия ситуации, фоновые предположения и ожидания, относительная выделенность конкретных единиц и выбор точки зрения на описываемую сцену. Ситуация базируется на различении «фигура – фон» как когнитивном феномене, который характеризует человеческое восприятие. В результате абстрагирования кодируются важные для языка характеристики, которые служат основой при форми-ровании передаваемых концептов. Когнитивный подход к изучению собирательности является достаточно важным и помогает понять сложную природу этих единиц.