Полоцкий государственный университет

Полоцкий
государственный
университет

ВЕСТНИК ПОЛОЦКОГО ГОСУДАРСТВЕННОГО УНИВЕРСИТЕТА.
№ 1. СЕРИЯ А. Гуманитарные науки. 2010

Барвенава Г.А. Калекцыя сярэднявечных тканін Нацыянальнага Полацкага гісторыка-культурнага музея-запаведніка

Разглядаюцца ўзоры тканін з унікальнай калекцыі сярэднявечных тканін Нацыянальнага Полацкага гісторыка-культурнага музея-запаведніка, якая складаецца з тканін, розных па тыпалогіі, варыянтах пляцення, аздобы, паходжання. Аналізуюцца спосабы пляцення, каларыстыка і арнаментыка мясцовых і імпартаваных тканін, месцы размяшчэння металічнага дэкору на адзенні. Палатнянае, саржавае, іголкавае пляценне, каларыстыка тканін дэманструюць тэхналогію і сімволіку раннесярэднявечнага мясцовага ткацтва; гафт – засваенне еўрапейскай стылістыкі і тэхналогіі вышыўкі. Даследуецца месца імпартаваных тканін на тэкстыльным рынку Вялікага княства Літоўскага, найперш вальных і нявальных фарбаваных сукнаў, выкананых пераважна палатняным перапляценнем. Па пісьмовых крыніцах называюцца гатункі сукна, робіцца параўнальны аналіз імпартаваных тканін па тонкасці і роўнасці ніткі, шчыльнасці перапляцення, выказваецца меркаванне пра ангельскае паходжанне фрагментаў тканіны, якая захоўваецца ў музеі-запаведніку. Разглядаюцца варыянты размяшчэння на тканіне і сімволіка дэкору з каштоўных і паўкаштоўных металаў, бронзавая аздоба тэкстылю ХІ – ХІІ стагоддзя (колцы, спіральныя пранізкі) і асноўныя тэхналагічныя прыёмы вышыўкі, што з’яўляецца адметнасцю тэкстыльнай аздобы тканіны і адзення часоў Сярэднявечча.

COLLECTION OF MEDIEVAL CLOTHS OF NATIONAL POLOTSK RESERVE MUSEUM OF HISTORY AND CULTURE

Collection of medieval cloths of National Polotsk Reserve Museum of History and Culture is unique, because it is composed of cloths different in typology, variants of plaiting, ornament, origin. The author analyses manners of plaiting, colouristics and ornamentation of local and imported cloths, locations of metal d?cor on garments. Linen, twill, needle plaiting, cloths colouristics show the technology and the symbology of early medieval local weaving; embroidery shows assimilation of European stylistics and needlework technology. The role of imported cloths (firstly felt and non-felt dyed woolens created by means of linen plaiting) in the market of Grand Duchy of Lithuania. According with written sources quality categories of cloths are defined, a comparative analysis of fineness and smoothness of thread of imported cloths, fabric density, and an angelic origin of fragments of the cloth, which is stored in the museum, is suggested. Variants of location on the cloth and the d?cor symbology of precious and semiprecious metals, bronze XI – XII cent textile embellishment (koltsy, spiral pronizkas) and chief manufacturing methods of embroidery, which is a peculiarity of the textile cloths embellishments of the Middle Ages, are considered. The author presents a catalogue of medieval textile which is preserved in funds of National Polotsk Reserve Museum of History and Culture.

ИСТОРИЧЕСКИЕ НАУКИ И АРХЕОЛОГИЯ

Лобач У.А. Міфасемантыка культурнага ландшафту беларусаў: тэарэтыка-матадалагічныя праблемы даследавання

Разглядаюцца асноўныя тэарэтычныя канцэпцыі і метадалагічныя падыходы, выпрацаваныя ў айчыннай і замежнай гуманітарыстыцы (культурнай і кагнітыўнай антрапалогіі, этналогіі, семіялогіі, этналінгвістыцы і інш.) у галіне даследавання карціны свету і сімволікі яе прасторавых чыннікаў. Разглядаюцца асноўныя механізмы і спосабы спасціжэння навакольнай рэчаіснасці міфалагічным мысленнем, уласцівым прадстаўнікам традыцыйных супольнасцяў, базавыя характарыстыкі ўласна міфапаэтычнай карціны свету, што дае належны «метадалагічны інструментарый» для прадметнага даследавання міфасемантыкі культурнага ландшафту беларусаў.

MYTHOSEMANTICS OF THE CULTURAL LANDSCAPE OF BELARUSIANS: THEORETICAL AND METHODOLOGICAL PROBLEMS OF THE RESEARCH

The article is devoted to the research of the main theoretical concepts and methodological approaches, worked out in Belarusian and foreign humanity studies (cultural and cognitive anthropology, ethnology, semiology, ethnolinguistics, etc) in the sphere of the picture of the world analysis and symbology of its space factors. Main mechanisms and ways of comprehension of the environment by means of mythological mentality inherent to the representatives of traditional communities are considered as well as basic characteristics of the mythopoetic picture of the world, which gives necessary “methodological tools” for substantial research of mythosemantics of the cultural landscape of Belarusians.

Колосов А.В. Новые данные по мезолиту бассейна реки Сож

Представлен итог многолетних работ по изучению мезолита бассейна реки Сож. На основе методов сравнительного типолого-технологического анализа коллекций кремневого инвентаря, выделен ряд мезолитических культур, население которых обитало на территории Посожья в конце плейстоцена – начале голоцена. Результаты исследования демонстрируют картину сложного и многообразного процесса адаптации бассейна реки Сож населением разных культурных явлений, существовавших (сосуществовавших) в начале голоцена, что не выходит за рамки современных представлений о развитии культур среднего каменного века лесной полосы Восточной Европы. В научный оборот вводятся новые материа-лы по гренской, свидерской и, возможно, лингбийской культурам финального палеолита; песочноровской, бутовской, кудлаевской и яниславицкой культурам эпохи мезолита.

NEW DATA ON MESOLITHIC OF SOZH RIVER BASIN

The article sums up long-term works on studying of Mesolithic of Sozh river basin. On the basis of meth-ods of comparative typological-technological analysis of collections of flint inventory, the author singles out a number of Mesolithic cultures which population lived in territory of Belarusian Sozh Region in the end of Pleis-tocene – the beginning of Holocene. New materials on Grensk culture, Swidry culture and, probably, Lingby cul-ture of a final Paleolithic, Pesochnyi Rov culture, Butovo culture, Kudlaevka culture and Yanislavitsa type of an epoch of Mesolithic are put into a scientific use.

Казакоў А.У. Тытулаваная знаць з Маскоўскай дзяржавы ў Вялікім княстве Літоўскім у канцы XV – 30-х гадах XVI стагоддзя

Прадстаўлены вынікі параўнаўчага аналізу становішча эмігрантаў з Маскоўскай дзяржавы ў Вялікім княстве Літоўскім з ліку тытулаванай знаці, якія перасяліліся сюды ў канцы XV – 30-я гады XVI стагоддзя. Гэта пытанне дагэтуль не станавілася прадметам навуковага даследавання. У акрэслены перыяд з Вялікага княства Маскоўскага ў беларуска-літоўскую дзяржаву перасяліліся пяцёра служылых князёў. Вызначана, што палітыка вялікіх князёў літоўскіх адносна эмігрантаў і, адпаведна, становішча апошніх у Вялікім княстве Літоўскім залежала ад шэрагу фактараў, галоўным з якіх была запатрабаванасць урадам княства той ці іншай асобы для рашэння пытанняў знешняй палітыкі. Апошняе вызначалася асабістымі якасцямі эмігранта, прычынамі і абставінамі яго ад’езду, а таксама яго досве-дам у палітычнай ды вайсковай дзейнасці.

THE NOBILITY OF MOSCOW EMPIRE IN GRAND DUCHY OF LITHUANIA IN THE LATE XV – THE THIRTIES OF XVI CENTURY

The results of the comparative analysis of conditions of emigrants of nobility from Moscow Empire, which moved to Grand Duchy of Lithuania in the late XV – the thirties of XVI century. The question hasn’t been scientifically examined yet. In the given period five service dukes moved from Duchy of Muscovy to Belarusian-Lithuanian State. It was determined that the politics of Grand Dukes of Lithuania in relation to emigrants, and accordingly their conditions in Grand Duchy of Lithuania depended on a number of factors, the main of which was the demand for people who could solve problems of the foreign policy of the Duchy officials. The choice depended on personal qualities of an immigrant, reasons and circumstances of his departure, as well as his political and military experience.

Алексейчикова Н.Н. Опека над несовершеннолетними детьми в белорусских городах в XVI – XVIII века (на примере Могилёва)

Рассматривается институт опекунства, хорошо развитый в XVI – XVIII века. Это было обусловлено большим количеством детей-сирот, нуждавшихся в опеке. Причем к числу таковых относились не только дети, утратившие обоих родителей, но и те, которые потеряли только отца. Опека над несовершеннолетними детьми могла быть установлена как одним из родителей при составлении им завещания, так и органами местного управления. Опекунами могли стать прежде всего близкие родственники-мужчины, в случае отсутствия таковых опекуном могли стать мать или бабушка. Если у сироты не было родственников, то опекун назначался из числа уважаемых жителей города. Взаимоотношения между опекуном и подопечным регулировались нормами общегородского и общегосударственного права.

GUARDIANSHIP OVER UNDERAGE IN BELARUSIAN TOWNS IN THE XVI – XVIII CENTURIES (ON THE EXAMPLE OF MOGILEV)

In the XVI – XVIII centuries the institute of guardianship was well developed. This was preconditioned by the great number of orphans who needed guardianship. At that this numbers included not only children who lost both parents, but also those who lost only father. Guardianship over an underage could be established by a parent drawing up their will as well as by institutions of local government. Close men-relatives could become guardians. In case of their absence a mother or a grandmother could become guardians as well. In case an or-phan didn’t have relatives, the guardian was appointed from among the respected citizens. Relations between a guardian and an orphan were regulated by city and state common legislation norms.

Салаўёў А.А. Натурныя даследаванні падвала і першага паверха корпуса «В» былога езуіцкага калегіума ў Полацку

Прадстаўлены вынікі натурнага вывучэння першага паверха корпуса «В» былога Полацкага езуіцкага калегіума. Падчас яго мадэрнізацыі ў 2006 – 2008 гадах была сабрана вялікая калекцыя археалагічных матэрыялаў другой паловы XVIII – пачатку ХІХ стагоддзя, якія непасрэдна тычацца складанай будаўнічай гісторыі гэтага корпуса. На аснове сабраных матэрыялаў і натурных даследаванняў сцен і скляпенняў была праведзена спроба рэканструкцыі магчымага першапачатковага выгляду інтэр’ераў некаторых яго памяшканняў і печак, планіроўкі падвала і першага паверха.

PILOT EXPLORATION OF THE BASEMENT AND THE GROUNDFLOOR OF THE BUILDING «B» OF THE FORMER JESIUT COLLEGIUM IN POLOTSK

The article introduces the results of the pilot exploration of the basement and the groundfloor of the Building «B» of the former Jesuit Collegium in Polotsk. At the period of its modernization in 2006 – 2008 a big assemblage of archeological remains dating the second half of XVIII – the beginning of XIX centuries relating directly to the complicated history of the Building was collected. On the ground of the materials of pilot exploration of the walls and the vaults, an atempt of reconsruction of possible original appearance of its interiors, heat-ers and planning of the basement and the groudfloor.

Клепікаў М.Я. Ахова віцебскіх помнікаў даўніны ў пачатку ХХ стагоддзя

Вывучэнне i ахова помнiкаў заўсёды былi пiльнай неабходнасцю, таму што пабудова дзяржавы немагчыма без усведамлення ўсёй разнастайнасцi культурна-гiстарычнай спадчыны, без гiстарычнай памяцi. Праблема стварэння дзяржаўнай сiстэмы па захаванню беларускiх помнiкаў даўнiны ў пачатку XX стагоддзя не была тэмай спецыяльных даследаванняў. Мэтай дадзенага даследавання з’яўляецца спроба прааналiзаваць i ацанiць працу дзяржаўных органаў пачатку ХХ стагоддзя, якiя ў той перыяд непасрэдна былi звязаны з рашэннем пытанняў аховы помнiкаў гiсторыi i культуры Беларусi. Пры даследаваннi гэтай тэмы ўзнiкае неабходнасць акцэнтаваць увагу на дзейнасцi Вiцебскай вучонай архiў-най камiсii, вядомага гiстарычнага таварыства Вiцебскай губернi. Пры напiсаннi дадзенага артыкула выкарыстоўвалiся архiўныя матэрыялы, якiя ўпершыню ўводзяцца ў навуковы зварот.

CUSTODY OF VITEBSK MONUMETS OF ANTIQUITY IN THE BEGINNING OF XX СENTURY

Study and custody of monuments are of special necessity, and the State building is impossible without un-derstanding of the variety of cultural and historic heritage, without the historical memory. The problem of orga-nizing the state system of custody of Belarusian monuments of antiquity in the beginning of XX century hasn’t been the theme of special research yet. The aim of the article is to analyze and evaluate the work of the administration in the beginning of XX century, solving the problems of custody of the monuments of history and culture of Belarus. While studying the topic we need to draw attention to the activity of the Vitebsk Scientific Archive Committee, a well-known historic association of Vitebsk region. The article includes archive recordings for first time added to the scientific research.

Борун Е.Н. Монашеские общины города Полоцка: история, организация управления, характеристика братств в середине XIX – начале XX века

Представлена история функционирования монастырей города Полоцка: Спасо-Евфросиниевского женского (первоклассного), Богоявленского мужского (второклассного) и Борисоглебского (заштатного), а также приписных к ним – Витебского Свято-Духова, Невельского Преображенского, Махировского, после восстановления Полоцкой епархии (1833 г.) и ликвидации Брестской церковной унии (1839 г.) и до начала XX века. Дан анализ роли и значения монашеских общин в жизни православного населения регио-на, выявлены тенденции в формировании монашеских братств. На основании клировых и формулярных ведомостей, Синодиков и других архивных документов представлен подробный список настоятелей по-лоцких обителей с середины XIX до начала XX веков. Раскрыты причины, которые привели к прекраще-нию деятельности монастырей в 20-е годы XX века.

MONASTIC COMMUNITIES IN POLOTSK IN THE MIDDLE OF XIX – EARLY XX CENTURY: HISTORY, MANAGEMENT, DESCRIPTION OF FRIARIES

The article presents history of the Spaso-Euphrosynev’s, Epiphany, Boris-and-Gleb’s monasteries in Polotsk, as well as the bonded ones: Of the Holy Spirit in Vitebsk, Of Transfiguration in Nevel, and the Mahirov monastery from the middle of XIX – beginning of XX century. The role of monastic communities in the life of the orthodox population is analyzed. The tendencies in forming the monastic friaries are ascertained. The reasons of cessation of the activity of monasteries in the 1920-s are disclosed.

Папко В.М. Маёнтак Магілёўцы памешчыкаў Дзяконскіх у 1880 – 1930-я гады

Артыкул прысвечаны гісторыі маёнтка Магілёўцы, які знаходзіўся ў Ваўкавыскім павеце (зараз Пружанскі раён Брэсцкай вобласці). Доўгі час маёнтак належаў роду Быхаўцаў. У канцы 70-х – пачатку 80-х гадоў ХІХ стагоддзя пасля смерці бяздзетных братоў Быхаўцаў Магілёўцы перайшлі да сына іх сястры Казіміра Дзяконскага. На аснове ненадрукаваных мемуараў Ц. Цішэўскай аналізуецца стыль жыцця гаспадароў маёнтка. Прапанавана апісанне маёнтка, які быў цэнтрам свецкага жыцця рэгіёну. У артыкуле расказваецца аб лёсах апошніх гаспадароў маёнтка – Стэфаніі і Альбіна-Міхала Дзяконскіх. У навуковы зварот уведзены новыя дакументы, якія захоўваюцца ў Дзяржаўным гістарычным архіве Беларусі ў г. Гродна і Нацыянальнай бібліятэцы Польшчы. Упершыню друкуюцца фотаздымкі, прадстаўленыя нашчадкамі Дзяконскіх.

MAHILYOWTSY ESTATE OF THE DZYAKOWSKI LANDLORDS IN 1880 – 1930

The article dwells on the history of the Mahilyowtsy estate in the Volkovysk locality (now Brest region, Pruzhany district). For a long time the estate belonged to the Byhawtsy family. In the late 1870-s – early 80-s, after brothers Byhawtsy died childless, Mahilyowtsy moved to their sister’s son Kazimir Dzyakonski. On the ground of the unpublished memoirs by Ts. Tsishewkaya, the author analyses the lifestyle of the landlords. We propose the description of the estate that was the centre of the high life of the region. The article dwells on the fate of the last landlords – Stephania and Albin-Mikhal Dzyakonski. New documents stored in the Historical Record Office of Belarus in Grodno and the National Library of Poland were added to the scientific investigation. Camera records presented by the descendants of Dzyakonski are published for the first time.

Корсак А.І. Штодзённасць жыцця остарбайтэраў з Віцебскай вобласці ў нацысцкай Германіі (1941 – 1945 гг.)

Нягледзячы на наяўнасць значнай колькасці прац, у якіх закраналася праблема прымусовага вывазу беларусаў, застаецца шмат звязаных з ёю маладаследаваных праблем, таму ў дадзеным артыкуле аб’ек-там даследавання з’яўляецца паўсядзённасць жыцця остарбайтэраў, апынуўшыхся па прычынах ваеннага часу ў Трэцім Рэйху. У працы вырашаюцца наступныя задачы: па-першае, паказаны меры, якія прад-прымаліся нямецка-фашысцкімі акупантамі дзеля паскарэння вывазу насельніцтва на працы ў Германію; па-другое, разглядаюцца ўмовы існавання остарбайтэраў на працягу 1941 – 1945 гадоў (размеркаванне на працу, харчаванне, вопратка, заробак). Асноўнымі крыніцамі для даследавання з’яўляюцца дадзеныя Дзяржаўнага архіва Віцебскай вобласці, дадзеныя пенсіённых спраў Докшыцкага і Шаркаўшчынскага райвыканкамаў, а таксама ўспаміны сведак тых падзей.

DAILY LIFE OF OSTARBEITERS FROM VITEBSK REGION IN NAZI GERMANY (1941 – 1945)

In spite of presence of a significant number of works which touched upon the problem of forced resettle-ment of Belarusians, there are still a lot of poorly explored questions connected with it. That’s why daily life of ostarbeiters moved to the Third Reich is the object of the research. The following problems are solved: firstly, measures taken by Nazi invaders to accelerate the resettlement are shown, secondly, living conditions of ostar-beiters during 1941 – 1945 (appointment to work, food, clothes, wages). Basic sources for the research are data from Public Record Office of Vitebsk Region, pensionary files data from Dokshitsky and Sharkaushchynsky dis-trict executive committees as well as witness memories.

Соколова М.А. Изучение истории общественных движений XIX – начала ХХ века в Беларуси в конце 20 – 80-х годов ХХ века

Исторические исследования, опубликованные в Беларуси в конце 1920-х – 1980 годах, содержат значительный эмпирический материал по истории массовых (рабочего и крестьянского) движений социального протеста, некоторых аспектов социалистического движения (народничество и социал-демократия) на территории Беларуси в XIX – начале ХХ века. Однако концепции экономического детерминизма и классового конфликта, являвшиеся их методологической основой, фактически исключали возможность концептуализации общественных движений как предмета исторических исследований. В результате сложный и многосторонний процесс развития частной инициативы и гражданской самодеятельности, организации «групп интересов», расширения практики общественности и публичности и вовлечения в общественную деятельность различных социальных слоев, самоорганизации общественных сил, консолидации общественных движений был редуцирован в советской историографии до противостояния «трех лагерей» (буржуазно-либерального, консервативно-монархического и революционно-демократического) в освободительном движении.

THE STUDY OF HISTORY OF SOCIAL MOVEMENTS XIX – BEGINNING OF ХХ CENTURIES IN BELARUS IN THE LATE 20-S – 80-S OF ХХ CENTURY

Historical researches published in Belarus in the late 20-s – 80-s of ХХ Century contain significant empirical material on the history of mass (Labor and Peasant) movements of social protest, some aspects of Socialist movement (Populism and Social Democracy) on the territory of Belarus in XIX – beginning of XX centuries. However conceptions of economic determinism and class conflict being their methodological base in fact excluded the possibility of conceptualization of social movements as a subject of historical researches. As a result complex and multilateral process of development of private initiative and civil activity, organizing of “groups of interests”, widening of practice of community and publicity and involvement of different social strata in social activity, self-organization of social forces, consolidation of social movements was reduced to confrontation of “three camps” (bourgeois-liberal, conservative-monarchical and revolutionary-democratic)in liberation movement by Soviet historiography.


ФИЛОСОФСКИЕ НАУКИ

Румянцева Т.Г., Грицанов А.А. Эволюция человеческой природы в метаисторической перспективе

С позиций метаисторического подхода переосмысливаются традиционные философские концепты человеческой природы. В контексте теоретической реконструкции идей Н. Бердяева, С. Булгакова, Д. Андреева, Р. Генона, а также современных специалистов в этой области делается вывод, что метаистория как особая парадигма рассмотрения прошлого, настоящего и будущего цивилизации людей обосновывается идеей умозрительного «удвоения» мира на земной, человеческий и «потусторонний», сакральный. Выявляется взаимосвязь между теорией метаистории и мифологией. Подчеркивается, что метаисторический метод постижения социальной реальности не совпадает со «строго научными» формами познания: это – результат глубинного психологического переживания, дающего посвященному человеку ресурс высвобождения из трехмерного пространства повседневности в многомерный мир метаисторической реальности.

EVOLUTION OF HUMAN NATURE IN METAHISTORICAL PERSPECTIVE

In the article from the position of metahistorical approach traditional philosophical concepts of human nature are being reconsidered. In the context of theoretical reconstruction of ideas of N. Berdiaev, S. Bulgakov, D. Andreev, R. Genona as well as of some contemporary specialists in this sphere the conclusion is drawn, that metahistory as a special paradigm of consideration of the past, the present and the future of the human civiliza-tion is reasoned by the idea of notional “doubling” of the world into earthbound (human) and “otherworldly” (sacred). The connection between mythology and theory of metahistory is revealed. It is underlined that metahis-torical approach of social reality comprehension doesn’t coincide with “strictly scientific” forms of cognition: this is a result of psychological experience which helps an initiated man to get free of three-dimensional world of routine into multidimensional world of metahistoric reality.

Серякова А.Ю. Аксиологический поворот в западноевропейской философии конца XIX – начала ХХ века

Рассматривается сущность аксиологического поворота в западноевропейской философии конца ХIX – начала XX века, с использованием дескриптивного, историко-генетического и структурно-функционального методов. Аксиологический поворот связан с выдвижением вопроса о ценностях в качестве центрального, а также с переосмыслением проблемы обоснования моральных ценностей. Подобные трансформации привели к появлению различных теорий, которые решали вопросы природы и источника моральных ценностей. Однако все многообразие концепций можно свести к двум центральным подходам. Первый подход объединяет тех мыслителей, которые стремились преодолеть классические этические учения и основывались на признании субъективных оснований моральных ценностей. Второй подход связан с переосмыслением классического наследия, его переинтерпретацией в рамках изменившихся социальных условий, данный подход фиксирует момент статичности и объективности моральных ценностей, их независимости от человека.

AXIOLOGICAL TURN IN WEST-EUROPEAN PHILOSOPHY OF THE LATE XIX – EARLY XX CENTURY

The author of the article explains the essence of axiological turn in West-European philosophy of the late XIX – early XX century, using descriptive, historico-genetical and structural-functional methods. The axiological turn is caused by the advancement of the question of values as a central one and also by reconsideration of the problem of moral values argumentation. Such transformations led to the emergence of different theories which dealt with the nature and the source of moral values. Nevertheless, all the diversity of concepts can be reduced to two central approaches. The first approach unites the thinkers, who intended to overcome classical ethical doctrines and based their thoughts on acknowledging the subjective foundations of moral values. The second approach is connected with the reconsideration of classical heritage, its reinterpretation within the framework of changed social conditions. The given approach fixes the moment of statics and objectivity of moral values, their independence on a man.

Бурсевич В.В. Критический и нейтральный подходы к исследованию идеологии: сравнительный анализ

Анализируются два доминирующих подхода к пониманию идеологии – критический и нейтральный. Выделяются основные теоретические презумпции, лежащие в основе данных подходов. Особое внимание уделяется обоснованию необходимости переориентации исследовательских установок с критического на нейтральный подход, обладающий значимым эвристическим и культурным потенциалом. Развивается мысль о том, что нейтральный подход предлагает более широкое понимание сущности идеологии как ос-новы коллективных представлений социальных групп. Данный подход вбирает в себя критический как частный случай и оказывается более плодотворным при анализе современного многополярного общества с его версификацией идентичностей и мирным сосуществованием различных групповых идеологий.

COMPARATIVE ANALYSIS OF CRITICAL AND NEUTRAL APPROACHES TO IDEOLOGY RESEARCH

Two principal approaches to ideology awareness: critical and neutral are analyzed in the article. Main theoretic presumptions fundamental for the given approaches are underlined. Specific attention is paid to prove the necessity of redirecting of research attitudes from critical to neutral approach, which possesses considerable heuristic and cultural potential. An idea that the neutral approach offers wider comprehension of essence of ide-ology as a base for collective conceptualization of categories of status is developed. The given approach in-cludes the critical one as a particular case and proves to be the most fruitful when the contemporary multipolar society with all its versification of identities and peaceful coexistence of various group ideologies is analyzed.

Ионе В.И. Доктринальные основы сциентистских культов современности: сравнительный анализ вероучительных положений христианской науки, саентологии и «квантовой психологии» Р.А.Уилсона

Анализируются учения религиозных культов современности, претендующих на научную обоснованность своих положений: Христианская Наука, саентология, квантовая психология. Отмечается, что рассматриваемые культы характеризуются отчетливыми сциентистскими чертами, обусловленными внешним подражанием точным наукам. При этом саентология и Христианская Наука, опираются на ряд аксиом, с постижением которых связывается достижение «научного» понимания действительности, а также возможность спасения. Квантовая психология позиционируется как наука, возникшая в результате синтеза нейрологии и физики, целью которой является объяснение процессов «программирования» сознания. Все три религии обещают дать человечеству точную технологию достижения бессмертия, всемогущества, всезнания и т. д. Автор заключает, что претензия на научность, свойственная исследуемым концепциям, не является обоснованной и выступает в качестве пропагандист-ского хода, эксплуатирующего большой авторитет науки в современном обществе.

DOCTRINAL FOUNDATIONS OF SCIENTOLOGICAL CULTS OF MODERNITY: COMPARATIVE ANALYSIS OF DOCTRINAL POSTULATES OF CHRISTIAN SCIENCE, SCIENTOLOGY AND R.A. WILSON “QUANTUM PSYCHOLOGY”

Doctrines of religious cults of modernity (Christian Science, Scientology, Quantum Psychology), which claim scientific relevance of their postulates, are analyzed in the article. It is noted that the cults under consid-eration are characterized by distinct scientist features, which are preconditioned by the surface imitation of exact science. At that Scientology and Christian Science draw on a set of axioms, comprehension of which is said to determine the scientific understanding of the reality, as well as the possibility of salvation. “Quantum Psy-chology” positions itself as a science emerged as a result of neurology and physics synthesis aiming at explana-tion of the “programming” of the consciousness processes. All the three religions promise to offer the exact technology of achievement of immortality, almightiness, omniscience, etc. The author reasons that the pretence to being scientific inherent to the conceptions in question is not valid and is the act of propaganda exploiting the authority of science in contemporary society.

Сидоренко И.Н. Исторический материализм В. Беньямина: история – язык – историчность

Представлен анализ философии истории немецкого философа В. Беньямина, а именно его концепции исторического материализма, в которой посредством методов цитирования, коллекционирования и методамаски меланхолика раскрываются и постигаются исторические первофеномены как диалектические первообразы. Задача исторического материализма Беньямина заключается в разработке нового понимания времени и нового видения хода исторического процесса. История здесь рассматривается не как завершенный образ, а как процесс становления, изменяющийся во времени, как текст, представляющий собой калейдоскоп смыслов. Также реконструируется концепция «актуального настоящего», в которой делается акцент на отказе от интерпретации времени как пустой бесконечности и утверждается мессианское время через историчность и решимость человека.

HISTORICAL MATERIALISM OF W. BENJAMIN: HISTORY – LANGUAGE – HISTORICITY

This article is devoted to the analysis of philosophy of history by German philosopher W. Benjamin, namely his concept of historical materialism in which by means of the methods of citing, collecting and methods-masks of melancholic are opened and comprehended historical first-phenomenon as dialectic first-images. The problem of historical materialism by Benjamin consists in the development of new understanding of time and new vision of a course of historical process. History here is considered not as the completed image, and as the process of becoming, changing in time, as the text representing a kaleidoscope of senses. In this article the con-cept of «the actual present» in which emphasizes on refusal of interpretation of time as empty infinity also is re-constructed and messianic time by means of concepts of historicity and determination of the person is affirmed.


ФИЛОЛОГИЧЕСКИЕ НАУКИ

ЛИТЕРАТУРОВЕДЕНИЕ

Лысова Н.Б. Тэма снабачанняў у беларускай літаратуры, або сучасны варыянт метафізічнай паэзіі

Аналізуецца творчасць аднаго з сучасных літаратараў Ігара Бабкова ў сувязі з развіццём паэтыкі снабачанняў у беларускай літаратуры. Даецца некалькі класіфікацый ужывання сну ў літаратурных тэкстах. Сцвярджаецца наяўнасць у сучасным беларускім літаратурным працэсе метафізічнай паэзіі з шырокім ужываннем паэтыкі снабачання, застаюцца і класічныя сатырычныя (асветніцкія) выкладанні снабачання. Менавіта літаратары апошняга часу (ці новага пакалення) асабліва шырока выкарыстоўваюць паэтыку снабачанняў з-за схільнасці да фантастычнага ці віртуальнага аповеду. Літаратура ХХ стагоддзя пашырае прынцыпы выкарыстання паэтыкі сну: гэта не толькі сны рамантычныя, легендарныя, скіраваныя на захаванне міфалагічных, рэлігійных і гістарычных традыцый, гэта і алегарычныя, сатырычныя літаратурныя сны, скіраваныя на актуальнае сучаснае становішча.

DREAM THEME IN BELARUSIAN LITERATURE, OR A MODERN VARIANT OF METAPHYSIC POETRY

The creative writing of one of contemporary writers Igor Bobkov is analyzed with a view to the poetics of dreams in Belarusian literature. Several classifications of usage of dreams in literary texts are given. The presence of metaphysical poetry with a broad application of the poetics of dreams in Belarusian literary process is asserted.

Драбеня Ф.В. Актуалізацыя традыцыйных жанраў у сучаснай беларускай драматургіі

Разглядаюцца тэндэнцыі ў жанрава-стылёвым развіцці сучаснай беларускай драматургіі. Адлюстраваны не толькі традацыйныя драматургічныя формы (драма, камедыя, трагедыя), але і не тыповыя для беларускай драматургіі (п’еса-прытча, радыёп’еса, містэрыя). Эстэтыка сучаснага драматургічнага мастацтва сцвярджае неабходнасць выкарыстання ўсіх жанравых структур, якія склаліся ў мінулым, і тых, якія толькі пачынаюць сваё існаванне. Багатая палітра драматургічнага мастацтва арыентавана на мастацкае ўзнаўленне і рэканструкцыю ўсёй паўнаты чалавечага жыцця. Паказана, што разгледжаныя жанрава-стылёвыя формы сучаснай драматургіі можна падзяліць на чатыры групы: 1) п’есы, маркіраваныя традыцыйнымі тэрмінамі з іх рознымі стылёвымі характарыстыкамі; 2) п’есы з жанрава-стылёвай асновай, якая ідзе ад старажытных (або старых) форм драматургіі; 3) п’есы «жанрава-прамежкавага» стану, пазначаныя індывідуальна-аўтарскай тэрміналогіяй; 4) п’есы, што характарызуюцца тэрмінамі, якія прыйшлі разам з пэўнай культурнай сітуацыяй.

ACTUALIZATION OF TRADITIONAL GENRES IN MODERN BELARUSIAN DRAMATURGY

Tendencies in the genre-style development of the contemporary Belarusian dramaturgy are studied in the article. Non-traditional dramaturgic forms (play-parable, radio play, mystery play) are represented as well as traditional dramaturgic forms (drama, comedy, tragedy).

Кандакоў Д.А. Творчасць Яна Баршчэўскага і французская гатычная проза: пастаноўка праблемы

У артыкуле вылучаюцца і абгрунтоўваюцца падставы для супастаўляльных даследаванняў бела-рускага і еўрапейскага рамантызму ў рэчышчы гісторыка-кантэкстуальнага метаду. Канкрэтным прымяненнем падобнага падыходу абіраецца праблема суаднясення творчасці Яна Баршчэўскага і француз-скай гатычнай прозы (перадрамантычнай і рамантычнай), што ў айчыннай навуцы амаль не разгляда-ецца як магчымае поле для вывучэння. Акрэсліваецца кола адметных і агульных для беларускага і фран-цузскіх аўтараў (Ж. Казота, Ш. Надзье, П. Мерымэ) рысаў паэтыкі, эстэтыкі, светапоглядных арыен-ціраў. Прапаноўваецца погляд на рамантызм як шматаблічную мастацкую сістэму, якая складаецца з многіх «рамантызмаў» (паняцце, прапанаванае французскай даследчыцай М.-Р. Карэдор), што выклада-юць адметнае разуменне нацыянальнага пачатку ў літаратуры і культуры, традыцыі, суадносінаў фантазіі і рэчаіснасці, уяўнага і рацыянальнага.

JAN BARSZCZEWSKI’S WORKS AND FRENCH GOTHIC PROSE: SETTING THE ISSUE

The article deals with the historical literary context approach to the study of works by Jan Barszczewski and French preromantics and romantics Jacques Cazotte, Charles Nodier, Prosper M?rim?e. Fantastic narrative elements, images, comic situations in their stories are analyzed. The term of recreating is suggested to explain the originality of Jan Barszczewski’s works and their relationship with French gothic literature.

Забогонская И.Л. Особенности пуританской концепции паломничества в аллегории Джона Беньяна «Путь паломника»

Рассматривается аллегория Д. Беньяна «Путь паломника» в контексте традиционного понятия «паломничество», которая, безусловно, явилась вызовом средневековым устоям и призывом к духовному возрождению и очищению. Очевидно и то, что этот революционный взгляд был радикально индивидуалистичен. Какими бы ни были самые высокие и достойные жизненные цели, они требовали отказа от традиционных общественных норм, но не влекли никаких изменений этого общества. Анализируются отличительные черты парадигмы паломничества, разработанной Беньяном в соответствии с пуританской доктриной роли самого человека, его окружения и Божественной воли в духовном становлении личности. Главное, по теории Беньяна, – собственная душа индивида, так как никакие действия, направленные на улучшение мира и общества не могут привести к очищению духа.

PECULIARITIES OF PURITAN PILGRIMAGE CONCEPTION IN J. BUNYAN’S «THE PILGRIM’S PROGRESS»

The article studies «The Pilgrim’s Progress» by J. Bunyan as an allegory within the context of the tradi-tional notion of «pilgrimage». A brief survey of the major research in this field is provided. We analyze some distinctive features of the travel – pilgrimage paradigm, worked out by Bunyan in accordance with the puritan doctrine. The latter points out the roles of the person himself, his surroundings and God’s Grace in personal spiritual growth. The author’s allegorical scheme is given, and the main principles of such a growth are speci-fied as well as their implementation in «The Pilgrim’s Progress». The article partly defines the significance of the artistic space as a whole and some of its essential elements.

Масловская В.А. Традиции Ф.Г. Клопштока в ранних произведениях Ф. Гёльдерлина

Произведения, написанные Ф. Гёльдерлином ещё в школьные годы, отличаются необычной формой, высокой патетикой, философичностью, близкими поэтической манере Ф. Клопштока. Поэт воспевает идеалы человечества, такие как свобода, любовь, дружба, переплетая древние мифы с современной ему историей. Примечательно, что в первом стихотворении, определённом для публикации, – «Моё намерение» (Mein Vorsatz) – автор открыто заявляет о желании достигнуть величия Клопштока, позднее не раз с восхищением отзывается о песнях бардов. В Тюбингенских гимнах постепенно намечается отход от влияний литературной моды и личности Клопштока. В зрелом творчестве Гёльдерлин ограничивается преимущественно алкеевой и асклепиадовой строфами, пытаясь добиться в собственных произведениях особой музыкальности, заимствуя некоторые характерные термины из теоретических трудов своего кумира.

F.G. KLOPSTOCK’S TRADITIONS IN EARLY F. H?LDERLIN’S WORKS

Works created by H?lderlin during his school years are noted for their unusual form, high pathetics, philosophical aspects close to the manner of Klopstock. Human ideals, such as freedom, love, friendship are celebrated by the poet in the artistic interconnection of ancient myths and contemporary history. It is notable that in «My Intention» (Mein Vorsatz), the first poem published, H?lderlin proclaims his wish to reach the nobility of Klopstock; later on he again and again mentions bard songs with admiration. In T?bingen Hymns H?lderlin becomes less dependent on the influence of literary fashion and on Klopstock’s personality. In his mature writing H?lderlin restricts himself to Alcaic and Asclepiadean verses trying to achieve special musicality by borrowing some characteristic terms from theoretic works of his idol.

Гордеёнок Т.М. Грани романтического сознания: роль демонических сил в судьбе человека (Новалис, Л. Тик, Г. фон Клейст, А. фон Шамиссо, Э.Т.А. Гофман)

Статья является продолжением предыдущих публикаций автора, посвященных исследованию феномена судьбы в немецкой романтической прозе. Осмысление судьбы связано в немецком романтизме с исследованием мировых сил зла, а стремление к антропоморфному изображению судьбы обусловливает широту диапазона демонических образов. Раскрывается подвижная система значений демонических образов, которые являются в творчестве немецких романтиков – Новалиса, Л. Тика, Г. фон Клейста, А. фон Шамиссо, Э.Т.А. Гофмана – одной из форм художественного воплощения концепции судьбы. Мировые силы зла, согласно представлениям немецких романтиков, препятствуют прорыву человека к познанию Абсолюта (Новалис), проникают в духовный мир индивида и ведут к грехопадению с дальнейшей возможностью его искупления (Шамиссо), указывают на иллюзорность человеческих устремлений и невозможность преодоления конфликта (Тик), свергают Божье царство и устанавливают сатанинские законы (Клейст, Гофман).

MARGINS OF ROMANTIC CONSCIOUSNESS: A ROLE OF DEMONIC FORCES IN THE HUMAN FATE (NOVALIS, H. VON KLEIST, A. VON CHAMISSO, E.T.A. HOFFMANN)

The article proceeds with the research issues of the previous publications dealing with the phenomenon of fate in German romantic prose. The perception of fate within German romanticism is connected with the in-vestigation of the world powers of evil; meanwhile the tendency to represent fate in an anthropomorphous way describes wide range of demonic images in the works of such German romanticists as Novalis, L. Tieck, H. von Kleist, A. von Chamisso, E.T.A. Hoffmann. According to German romanticists the world powers of evil block the movement of a person to grasp the absolute (Novalis). They enter the inner world of a person and lead to the fall and probable further redemption (Chamisso). They indicate the illusory nature of human desires and the impossibility of the conflict settlement (Tieck). They overthrow the kingdom of God and establish the satanic laws (Kleist, Hoffmann).

Траццяк З.І. Выпрабаванне літаратурнага героя-прадстаўніка «згубленага пакалення» трагічным каханнем (на прыкладзе раманаў «Фіеста» і «Бывай, зброя» Э. Хемінгуэя, «Тры таварышы» Э.М. Рэмарка)

Пісьменнікі-прадстаўнікі «згубленага пакалення» неаднаразова рабілі аб’ектам свайго дэталёвага літаратурна-мастацкага даследавання развіццё кахання як рамантычнага пачуцця падчас вайны і пасля яе заканчэння. Традыцыйна каханне процівапастаўлялася жорсткасці і абсурднасці існавання чалавека на зямлі. Адначасова існавалі і некаторыя стэрэатыпы ў яго адлюстраванні, напрыклад, адносіны да кахання як «біялагічнай пасткі», у якую абавязкова павінны быў трапіць мужны і няскароны герой. У дадзеным артыкуле разглядаюцца асаблівасці асэнсавання гэтай тэмы ў асобных творах Э. Хемінгуэя і Э.М. Рэмарка, робіцца спроба знайсці агульныя заканамернасці ў яго адлюстраванні. Асаблівая ўвага звяртаецца на тое, што каханне становіцца моцным стымулам у барацьбе за захаванне ўласнага «я», якое вымушанае процівастаяць новаму віду стэрэатыпаў. Робіцца акцэнт на асаблівасці стварэння жаночых вобразаў у раманах «Бывай, зброя!», «Фіеста» і «Тры таварышы». Артыкул працягвае серыю публікацый аўтара, прысвечаных даследаванню праблемы «чалавек на Першай сусветнай вайне і пасля яе заканчэння».

LOVE TRIAL OF A «LOST GENERATION» REPRESENTATIVE (BASED ON THE NOVELS «FIESTA» AND «FAREWELL TO ARMS!» BY E. HEMINGWAY, «THREE COMRADES» BY E.M. REMARQUE)

Representatives of the «lost generation» carefully analyzed the development of such a romantic feeling as love during and after World War I. In their works love is usually opposed to brutality and absurdity of people’s lives. At the same time there are some stereotypes in its presentation. For example, love can be characterized as a «biological trap» which disarms a brave and rebel protagonist. This article deals with the peculiarities of love perception in some works by E. Hemingway and E.M. Remarque. The author of the article tries to find some common principles of love presentation, pays attention to the fact that love becomes an important impulse to keep one’s personality intact. This wish makes protagonists resist new kinds of stereotypes. A special emphasis is put on the ways women protagonists are depicted in novels «Farewell to Arms», «Fiesta» and «Three Comrades». The article continues some other works by the same author devoted to the following problem: «a person during and after World War I».

Антипова И.А. Интерпретация заглавия романа Ричарда Олдингтона «Смерть героя»

Интерпретируется заглавие романа Ричарда Олдингтона «Смерть героя», самого значительного из английских антивоенных романов, посвященных первой мировой войне. Мы исходим из гипотезы, что заглавие в данном случае является ключом к пониманию авторского замысла произведения. Анализ проводится с учетом всех элементов содержания романа: сюжета, проблематики, системы образов, художественных приемов и средств, авторских размышлений и реплик, включенных в текст произведения, а также с привлечением более широкого историко-литературного и общественного контекста, находящегося за пределами авторского текста произведения.

INTERPRETATION OF THE TITLE OF RICHARD ALDINGTON’S «DEATH OF A HERO»

The article deals with the title of the novel «Death of a Hero» by Richard Aldington, one of the most sig-nificant antiwar novels devoted to World War I. We judge by the hypothesis that the title incidentally is a key to understanding of the author’s intention. The analysis is carried out taking into account all the elements of the novel content: plot, topic, imagery, artistic devices and means, author’s thoughts and notes included in the text. A broad historical, literary and social context which lies outside Richard Aldington’s text is attracted.

Никифоров А.А. Особенности восприятия холокоста американскими поэтами в свете общественно-политической ситуации в США 1933 – 1945 годов

Рассматривается общественно-политическая и литературная ситуация, в которой зарождалась американская поэзия холокоста, берущая начало в европейской антифашистской поэзии, подхваченная военными поэтами США (1933 – 1945 гг.) и развитая послевоенными гражданскими поэтами. Среди поэтов, участников второй мировой войны, выделены Рэндалл Джаррелл и Энтони Хект, в чьем поэтическом творчестве тема холокоста стала одной из ведущих военных тем. Показаны широта осмысления вопроса, поиск культурных причин катастрофы, отличающие стихотворения этих авторов. Особенно-сти восприятия холокоста американскими поэтами становятся более отчетливыми, когда поэзия США о второй мировой войне рассматривается не только в контексте антифашистской поэзии Европы, но и на фоне общественно-политической ситуации.

PECULIARITIES OF PERCEPTION OF THE HOLOCAUST BY THE AMERICAN POETS IN THE LIGHT OF SOCIO-POLITICAL SITUATION IN THE USA 1933 – 1945

The social and political situation as well as situation in literature, in which the American holocaust po-etry was arising is studied. Holocaust poetry originated in European antifascist poetry and was caught up by the US war poets (1933 – 1945) and later developed by postwar civil poets. Among the war poets Randall Jarrell and Anthony Hecht should be distinguished as poets in whose creative writing holocaust took up one of the cen-tral positions. The breadth of appreciation of the issue, search for cultural reasons for the holocaust, as substan-tial features of their poetry, is described. The particularities of the artistic evaluation of the holocaust become more vivid not only when the US holocaust poetry are studied in the context of antifascist literature of Europe, but when the political and social situation is taken into consideration.

Мостобай Т.Ф. «Женщина французского лейтенанта» Дж. Фаулза как первый английский историографический метароман

Анализируются характерные признаки историографической метапрозы на примере «Женщины французского лейтенанта» Джона Фаулза, романа, который многие критики относят к первому представителю нового жанра. Среди его основных особенностей – отказ от поиска исторической правды и целесообразности исторического процесса, разрушение антитезы литературы и истории, понимание последней как незавершимого текста, метаповествование, ироничный голос автора и богатая интертекстуальность. Приводится сопоставительный анализ указанного произведения Джона Фаулза и ро-мана Айрис Мердок «Алое и зеленое» как представителя традиционного исторического романа. Результатом исследования стал вывод о том, что историографическая метапроза, представленная в работе «Женщиной французского лейтенанта» Фаулза, комбинирует особенности классического исторического и постмодернистского романа, являя собой особый феномен в английской, а также мировой литературе.

«THE FRENCH LIEUTENANT'S WOMAN» BY JOHN FOWLES AS THE FIRST ENGLISH HISTORIOGRAPHIC NOVEL

The article analyses characteristic features of historiographic metaficton on the example of «The French Lieutenant’s Woman» by John Fowles. This novel is frequently regarded as the first representative of this genre. Among its main peculiarities are the following: abandoned intent to search for historical truth and practicability of historical process, destruction of dichotomy of literature and history; understanding the later as a text which cannot be brought to an end; metanarration, ironic speaker and broad intertextuality. A comparative analysis of historiographic metaficton and traditional historical novel is proposed, considering the given novel and a novel by Iris Murdoch, The Red and the Green. The author comes to the conclusion that the new genre combines peculiarities of both classical historical and postmodern novels.

Артамонов Г.А. На пересечении неоготики, готики и реализма

Устанавливаются реалистические черты изображения картин ужасного и сверхъестественного на уровне человека и общества на материале популярных и в художественно-эстетическом плане значимых произведений американского писателя неоромантического склада С. Кинга, признанного классика жанра «хоррор». В самой возможности их обнаружения немалая заслуга неоготики как художествен-ной системы, которая осовременивает, «приземляет», психологизирует поэтологические константы американской готической традиции и репрезентирует современную морфологию многоликого ужаса. Особое значение в работе придается освещению национальной специфики «темного» жанра популярной литературы и его неоготических особенностей, что позволяет рассматривать С. Кинга как националь-ного американского писателя.

AT THE INTERSECTION OF NEO-GOTHIC, GOTHIC AND REALISM

In the given article on the material of popular and significant in artistic-esthetic view works of the American writer of Neo-romantic way S. King, recognized classic of «horror» genre, realistic features of representation of pictures of the horrid and the supernatural on the levels of a man as well as of a society. As an artistic system Neo-Gothic gets credit for the possibility of their demonstration. Neo-Gothic actualizes, «brings down to earth», psycholizes poetological constants of the American Gothic traditions and represents contemporary morphology of horror of many faces. Special emphasis is given to the exposure of national specific character of «dark» genre of popular literature and of its Neo-Gothic peculiarities. This helps to distinguish S. King as a national American writer.


ЛИНГВИСТИКА

Струкава С.М. «Культурныя» запазычанні старабеларускай мовы

З улікам комплексных даных помнікаў пісьменнасці (старажытнарускіх і старабеларускіх), этымалагічных і дыялектных звестак прааналізаваны некаторыя назвы тэкстыльнай наменклатуры, узнікненне якіх абумоўлена развіццём гандлёваэканамічных адносін у Вялікім княстве Літоўскім. Кампаненты тэматычнай групы маюць розныя генетычныя вытокі, узыходзячы да кітайскай («камка»), тамільскай («кіндзяк»), цюркскай («адамашка»), нямецкай («едваб») крыніц. Фанетычная адаптацыя запазычанняў магла адбывацца ў рускай мове, з якой яны ў асіміляванай форме засвойваліся старабеларускай мовай («кітайка»). Назвы некаторых каштоўных тканін звязваліся з уяўленнем пра багацце і прыгажосць, што прыводзіла да пераходу іх у разрад агентыўных назоўнікаў («камочка»). Заканамернай з’яўляецца семантычная эвалюцыя назваў тканін, якая прыводзіла да набыцця імі новага пераноснага значэння і ўжывання іх як абазначэнняў адзення («кітайка»). Канкурыраванне сінанімічных назваў «кітайка – сарафан». мела сваім вынікам распад сінанімічнай пары і замацавання ў якасці нарматыўнай адной назвы («сарафан»).

«CULTURAL» BORROWINGS OF OLD BYELORUSSIAN LANGUAGE

The author of the article, taking into account the complex of given written records (Old Russian and Old Byelorussian), etymological and dialect data, has analyzed some names of the textile nomenclature, occurrence of which is caused by the development of commodity-economic relations in the Great Duchy of Lithuania. Components of the thematic group have various genetic origins. Phonetic adaptation of borrowings could take place in Russian language, from which they in assimilated forms were adopted by Belarusian language. Names of several precious cloths were attributed to the idea of beauty and wealth. They also obtained new figurative meanings and were used as notations of garments. Competition of synonymous names led to the breakdown of synonymous pares and to the usage of the only name.

Путрова М.Д. Гендерные особенности употребления неконвенциональных имен собственных

Обсуждается возможность классифицирующего употребления имени собственного (личного) и устанавливаются гендерные особенности такого употребления. Последние представлены в терминах количественных отношений, а именно: общей частотности неконвенциональных употреблений имени, количественных показателей его встречаемости в одном коммуникативном эпизоде, частотности реализаций диминутивных, иронических и уничижительных вариантов имени, общего разнообразия фонетических средств выделения неконвенциональных именований, частотности расширенного диапазона реализации имени и пролонгирования согласных звуков в его сегментной структуре, встречаемости коллокаций неконвенциональных имен с интенсифицирующими вставками.

GENDER PECULIARITIES IN THE USE OF UNCONVENTIONAL PROPER NAMES

The article considers possibility of classifying use of proper names in authentic talking in four cultures and claims existence of gender peculiarities in the use. The engendered specialties are described in terms of their quantity, such as general frequency of unconventional use of proper names, quantitative data of their oc-currence in a communicative event, frequency of diminutive, ironic and pejorative unconventional names, gen-eral diversity of phonetic means used for increasing prominence of the unconventional names in the flow of speech, occurrence of widened pitch range in which the names are realized, prolongation of consonants in their segmental structure, possibility of collocations of unconventional names in an utterance.

Лебедева И.Г. Возрастная вариативность темпоральной организации подготовленной и спонтанной речи на белорусском, русском и французском языках

Проводится краткий обзор достижений лингвистической науки в области темпоральных исследований речи, обозначаются основные направления современных исследований темповой вариативности, обосновывается необходимость проведения компаративных исследований темповой вариативности у испытуемых различных возрастных групп. Описываются результаты проведенного в Полоцком государственном университете компаративного исследования с привлечением испытуемых 10, 40 и 60 лет, говорящих на французском, русском и белорусском языках. Исследуются различия в скорости артикуляции в подготовленном чтении и свободном пересказе в данных возрастных группах. Анализируется примененная испытуемыми паузация. Изучаются проявления хезитации в каждом из языков. Формулируются выводы о наличии универсальных и специфических особенностей темпоральной организации подготовленной и спонтанной речи на французском, русском и белорусском языках в различных исследуемых возрастных группах.

AGE-DEPENDENT VARIATION OF TEMPORAL ORGANIZATION OF PREPARED AND SPONTANEOUS SPEECH IN BELARUSIAN, RUSSIAN AND FRENCH

A brief review of linguistic science achievements in the sphere of temporal researches of speech is given; main tendencies of contemporary researches in tempo variation are observed; the necessity to conduct comparative researches in tempo variation of testees of different age groups is proved. Results of the comparative research (conducted in PSU) involving testees (10, 40 and 60 years old) speaking French, Russian and Belarusian languages. Differences in the speed of articulation in prepared reading and in free retelling in the given age groups are examined. Pausing used by the testees is analyzed. Manifestations of hesitation are studied in each language. Conclusions on the presence of universal and specific peculiarities of temporal organization of pre-pared and spontaneous speech in French, Russian and Belarusian languages in different age groups under examination are drawn.

Бархатова Ю.О. Эмоциональность познания в структурах знания о форме (на материале немецкого языка)

Особенности интерпретативности и «аффективности» как важных составляющих познавательного процесса рассматриваются на примере имён прилагательных современного немецкого языка, описывающих форму объектов окружающей действительности. Интерпретативность находит отражение в характеристике формы одного объекта через отсылку к другому. При этом данная операция неизбежно сопровождается оценкой, то есть эмоциональным отношением человека. Эмпирический материал свидетельствует о том, что рациональная оценка, заключающаяся в указании на предмет, выступающий эталоном той или иной формы, в большинстве случаев представлена на уровне парадигматике. Эмоциональная, отрицательная или же положительная оценка формы объектов зафиксирована на синтагматическом уровне в сочетаемости и проявляется в тех случаях, когда форма объекта не соответствует принятой норме.

EMOTIONALITY OF COGNITION IN FORM KNOWLEDGE STRUCTURES

This article deals with peculiarities of “interpretativeness” and “affectiveness” as two important compo-nents of the cognitive process, using as an example the adjectives of the modern German language, which describe the form of objects of the surrounding reality. Interpretativeness becomes apparent by the way of characterizing one object’s form through the reference to another. And this operation is inevitably followed by the ap-praisal, i.e. emotional attitude of a person. Empirical material indicates that rational evaluation, consisting in identifying the object, being used as an etalon of the specific form, in most of the cases is represented at the level of the paradigmatics. Emotional, negative or positive, appraisal of the objects’ forms is reflected at the syntag-matic level, in combinatory, and becomes evident in the cases, when the form of the object does not conform to the accepted form.

Шевцова В.А. Прагматическая семантика немецких и русских фразеологизмов в лексикографическом контексте

Определены прагматические компоненты в семантике фразеологизмов с цветообозначениями в лексикографическом аспекте. К прагматическим компонентам относятся следующие элементы значения: коннотация, стилистическая маркированность, хронологическая маркированность, а также наличие неэкспрессивной денотативной оценки у некоторых фразеологизмов с цветообозначениями. Прагматическое значение устойчивых оборотов с цветообозначениями фиксируется в словарях посредством коннотативных, стилистических и хронологических помет, однако они имеются у незначительного числа фразеологизмов с цветообозначениями. У значительной части фразеологизмов с цветообозначениями преобладает негативная коннотативная характеристика, что в психологическом плане объясняется склонностью человека острее реагировать на отрицательные, нежели на положительные проявления в жизни. В большинстве случаев фразеологизмы с цветообозначениями стилистически нейтральны. Наличие книжной или просторечной стилистической маркированности связано с их образностью или оценочностью. В обоих языках большинство оборотов с цветообозначениями принадлежит активному словарю, поэтому архаизмы и историзмы в исследуемом материале единичны.

PRAGMATIC SEMANTICS OF GERMAN AND RUSSIAN IDIOMS IN LEXICOGRAPHIC ASPECT

The article shows the study of Russian and German phraseology with colour terms in methodical revelation and quantitative appreciation of all kinds of pragmatic components in the semantic of the phraseological units. The aim of the article lies in the semantic characteristics of representative corpus of both languages out from the point in the Russian and German lexicography. As a result of the study of the following aspects were revealed: the pragmatic components are connotation, stylistic and time components and nonexpressive denotative appreciating; the majority of Russian and German phraseological units with colour terms is characterised by idiomaticity, appreciating and negative expressive connotation.

Фонина М.Н. Объявления-благодарности: структурные и прагматические особенности

Описываются коммуникативные и языковые особенности объявлений-благодарностей, их глубинная семантическая структура, характеризуются облигаторные и факультативные компоненты в структуре благодарственных объявлений. Представлены разнообразные способы выражения поздравлений на пяти языках, а также способы авторской самопрезентации. В статье рассматриваются структурные и прагматические особенности текстов благодарственных объявлений, а также определяется соотношение в них клишированных фраз, конвенционально закрепленных за ситуацией благодарности, и эмотивно-экспрессивных средств. Опираясь на данные работ по теории речевых актов, мы выявляем признаки различных речевых актов в текстах благодарственных объявлений.

ACKNOWLEDGEMENTS: STRUCTURAL AND PRAGMATIC PECULIARITIES

Communicative and language peculiarities of acknowledgements are described as well as their underly-ing semantic structure. Obligatory and optional components in the structure of acknowledgements are charac-terized. Various styles of congratulations in five languages are presented as well as the ways of author’s self-representation. Structural and pragmatic peculiarities of acknowledgements are considered in the article. The proportion of clich?d phrases, vested in cases of acknowledgement, and emotive-expressive means is determined. Basing on the works on speech act theory we elicit features of various speech acts in texts of acknowledgements.

Слесарева Т.П. Онимы в медицинской терминологии

Терминология в настоящее время составляет значительный лексико-фразеологический слой языка науки, используемый в профессионально-трудовой деятельности людей. Термины рассматриваются как единая лексическая совокупность, представляющая все сферы человеческой деятельности, от общественной до узкоспециальной. Каждая специальная отрасль производства или науки располагает своей терминологией. Процесс номинации в сфере науки имеет свои особенности, одна из которых состоит в избирательности средств и способов образования новых номинативных единиц. Современная медицинская терминология – одна из обширных и сложных в понятийном отношении систем терминов. Характерной особенностью медицинских терминов является широкое использование имен собственных в составе терминологических и номенклатурных единиц.

ONYMS IN MEDICAL TERMINOLOGY

At the present time terminology constitute considerable lexical-phraseological level of language of sci-ence used in professional life of people. Terms are considered to be a single lexical complex representing all spheres of human activity from social to narrowly-specialized. Each special branch of production or science possesses its own terminology. Process of nomination in the sphere of science has its own peculiarities, one of which is in selectiveness of means and manners of formation of new nominative units. Contemporary medical terminology is one of broad and complex in conceptual relation term systems. The peculiar feature of medical terms is a wide use of proper nouns as a part of terminological and nomenclative units. To disclose this feature is the objection of the article.

Гончарова Н.А. Латинские фразеологизмы, маркированные антропонимами, и их русско-белорусские семантические эквиваленты

Значения пословиц, представляя собой языковые универсалии, обнаруживают эквивалентность в ряде неродственных языков. Каждый язык отражает явления языковой культуры и использует свои собственные лексические средства выражения, возникающие различия затрагивают предметно-образную сферу. Латинские паремии представлены как примерами фольклорного характера, так и авторскими высказываниями, которые начали существовать самостоятельно, пополнив фонд латинской фразеологии. Выявляются латинские фразеологизмы, маркированные антиконимами и антропонимами, проводятся их сравнения с семантическими параллелями в русском и белорусском языках. Большинство латинских пословично-поговорочных выражений, маркированных антиконимами и антропонимами, имеют семитические инварианты в русском и белорусском языках, однако русско-белорусские паремии повсеместно носят народный характер, поскольку реалии, характерные для античных народов, отсутствуют в культуре народов восточно-славянских.

LATIN PHRASEOLOGICAL UNITS MARKED BY PERSONAL NAMES AND THEIR RUSSIAN-BELARUSIAN SEMANTIC EQUIVALENTS

Being language universals meanings of proverbs reveal equivalence in a range of unrelated languages. Each language reflects phenomena of language culture and employs its own lexical means of representation, occurring differences touch upon the subject-image sphere. Latin paroemias are represented by examples of folklore character as well as by authors expressions, which started to exist autonomously, added to a collec-tion of Latin phraseology. Latin phraseological units marked by anticonyms and personal names are revealed. Comparisons with their semantic parallels in Russian and Belarusian languages are made. The majority of Latin proverbs marked by anticonyms and personal names have semantic invariants in Russian and Belaru-sian languages. However Russian-Belarusian paroemias are of folk character, since realias found in antiquity are not typical for cultures of East-Slavic peoples.

Лясовіч С.М. Тэмпаральныя вобразы ў творчасці У. Караткевіча

Аналізуюцца вобразы часу ў творчасці У. Караткевіча. Устанаўліваюцца суадносіны прадстаўленых у паэтычных і празаічных тэкстах уяўленняў пісьменніка пра час з рознымі мадэлямі часу – цыклічнай, лінейнай і інш. Высвятляюцца адметнасці праяўлення часаадчування ў аўтарскай карціне свету. Адзначаюцца тэмпаральныя апазіцыі, семантычны і сімвалічны змест адзінак часу ў мастацкай сістэме У. Караткевіча. Разглядаецца метафарызацыя тэмпаральнай лексікі, увага засяроджана на канатацыі пэўных часавых вобразаў у творчасці аўтара.

TEMPORAL IMAGES IN V. KARATKEVITCH CREATIVE WRITING

Images of time in V. Karatkevitch creative writing are analyzed in the article. Interrelations of writer’s ideas of time represented in his poetic and prosaic texts with different time models (cyclic, linear, etc) are determined. Peculiarities of time sense representations in the author’s picture of the world are depicted. Temporal oppositions as well as semantic and symbolic contents of time units in V. Karatkevitch artistic system are studied. The ways of creating of images of time with the help of metaphors and the usage of temporal lexis as a core of metaphors are considered. At that special attention is paid to the connotation of certain images of time in V. Karatkevitch creative writing.