Полоцкий государственный университет

Полоцкий
государственный
университет


Кандакоў Д.А. Вобраз саламандры ў еўрапейскіх літаратурах XVII – першай паловы XIX стагоддзя і творах Яна Баршчэўскага

На канкрэтных прыкладах вывучаецца пытанне аб сувязях еўрапейскіх літаратур і творчай спад-чыны Яна Баршчэўскага. Разглядаецца вобраз Саламандры, які адкрыта названы ў аповесці «Душа не ў сваім целе» і таксама прыхаваны за найменнем «вогненны дух» у апавяданні «Вогненныя духі» (зборнік «Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях»). Вытокі гэтага вобраза ў еўрапейскай літаратуры Новага часу знаходзяцца ў кнізе французскага вальнадумца XVII стагоддзя Манфакона дэ Ві-лара «Граф дэ Габаліс, або Размовы аб тайных навуках». Пасля публікацыі гэтага твору «духі стыхіяў» шырока ўжываліся ў еўрапейскай апавядальнай літаратуры на працягу XVIII і першай паловы XIX ста-годдзя, прычым іх функцыі, мастацкія інтэрпрэтацыі былі варыятыўнымі. Адзначаецца, што творы Яна Баршчэўскага і еўрапейскіх рамантыкаў (Э.Т.А. Гофмана, У.Ф. Адоеўскага) яднае ўзнаўленне меха-нізмаў міфапаэтычнай свядомасці і канструяванне з рэшткаў традыцыйных вераванняў, прадуктаў улас-най фантазіі і запазычаных літаратурных вобразаў і матываў сакральнага вобраза-сімвала.

THE IMAGE OF SALAMANDER IN EUROPEAN LITERATURES FROM XVIITH TO THE FIRST HALF OF XIXTH CENTURY AND WORKS OF JAN BARSZCZEWSKI

D. KONDAKOV

The question of relationship between European literatures and works of Jan Barszczewski is studied on specific examples. The focus is on the image of Salamander which is avowedly named so in “The Soul is out of its Body” and is hidden under the name of the “spirits of the flame” in the tale under the same title from “Szlachcic Zawalnia or Belarus in fantastic tales”. The source of this image is found in “Comte de Gabalis, or Discourses on the Secret Sciences”, a book by Montfaucon de Villars, a XVIIth centuryFrench libertin. After its publication “spirits of the elements” were largely present in European narrative fiction of the XVIIIth and the first half of the XIXth century, as its functions and interpretations varied considerably. The common character of the works of Jan Barszczewski and European romantic writers (E.T.A. Hoffmann, V.F. Odoevsky) is pointed out, as all of them depict the poetical machinery of mythic mentality and fabricate on its basis fruits of their own fantasy, borrowed literary images, and the sacred symbol motives from the ends and odds of traditional superstition.

Воран І.А. Канцэптуалізацыя неарамантызму ў беларускай і ўкраінскай літаратурах пачатку ХХ стагоддзя

Даследуецца неарамантызм як мастацка-эстэтычны напрамак канца XIX – пачатку ХХ стагоддзя, які найбольш поўна адлюстраваў філасофска-псіхалагічную атмасферу дадзенага перыяду ў славянскай культуры. Шырокае ўжыванне тэрміна «неарамантызм» украінскімі і беларускімі крытыкамі тлумачыцца іх спробай падкрэсліць спецыфіку славянскага мадэрнізму, акцэнтаваць увагу на яго рамантычнай дамінанце, а таксама на яго дыферэнцыраванасці адносна класічнага заходнееўрапейскага мадэрнізму і дыстанцыянаванасці адносна дэкадансу, які атрымаў негатыўную ацэнку ў гэтых літаратурах. Найбольш выразна канцэптуалізацыя ўкраінскага неарамантызму адлюстравана ў літаратурна-крытычных артыкулах Л. Украінкі, у якіх аналізуецца прырода дадзенага напрамку, разглядаюцца яго агульныя тэндэнцыі ў межах агульнаеўрапейскага літаратурнага працэсу, а таксама асаблівасці іх праяўлення ва ўкраінскай літаратуры. Неарамантызм А. Луцкевіч акрэслівае як агульнае найменне мадэрністычных плыняў, якія мелі месца ў беларускай літаратуры, і паказвае яго галоўную рысу – пераемнасць, захаванне традыцыі. Значнае месца ў літаратурна-крытычных артыкулах Л. Украінкі і А. Луцкевіча займае кан-цэптуалізацыя неарамантычнага героя.

CONCEPTUALIZATION OF THE NEOROMANTICISM IN UKRAINIAN AND BELORUSSIAN LITERATURES OF THE BEGINNING OF THE ХХ CENTURY

I. VORON

The article deals with neoromanticism as an artistic and aesthetic movement, which reproduced the phi-losophical and psychological atmosphere of the end of the ХIХth and the beginning of the XXth century in Slavic culture. Greater resort to the term “neoromanticism” by Ukrainian and Belarussian critics is explained by their attempt to emphasize the peculiarity of Slavic modernism, to pay attention to its romantic component, and to its singularity in context of classical West European modernism, to dissociate it from decadence, negatively evalu-ated in these literatures. The conceptualization of the Ukrainian neoromanticism is expressively reproduced in literary and critical articles by Lesya Ukrainka. They analyse the origin and the nature of the above mentioned literary movements, consider their general tendencies within the European literary process, and the peculiarities of the way they are displayed in Ukrainian literature. Anton Lutskevich defines neoromanticism as a general name for Belarussian literary modernistic movements and marks out traditionality as its main trait. Сonceptualization of neoromantic hero is also an important topic in the literary and critical articles by Lesya Ukrainka and Anton Lutskevich.

Лысова Н.Б. Дыскурс культурнай шматстайнасці, альбо новы метад літаратурнага аналізу беларускай літаратуры (на матэрыяле сучаснага літаратуразнаўства і крытыкі)

Разглядаюцца метады аналізу сучаснай беларускай літаратуры. Спрабуючы агледзіць змены ў сучасным літаратурна-крытычным працэсе, аўтар сцвярджае распаўсюджанасць самых розных метадаў аналізу і іх дыфузіі. Аксіялагічны, ацэначны падыход да літаратурнага твора ўсё часцей заменены сёння на акцэнтны, намінатыўны ці фармальны. Гэта вядзе і да зместавай размежаванасці крытычнага і мастацкага тэкстаў, і да стварэння новага тэксту або да так званай «новай» крытыкі. Максімальнае абагульненне, схематычнасць і эскізнасць, ці эсэістычнасць, погляду на літаратурныя творы з’яўляюцца ўмовамі «паэтызацыі» літаратуразнаўчых тэкстаў, фрагментарнасці даследаванняў. Аналіз канкрэтнага мастацкага тэксту пераўтвараецца ў працэс стварэння новых паняццяў і ракурсаў бачання літаратурнага працэсу, у адлюстраванне мыслення сучасніка наогул, пісьменніка і літаратурнага крытыка.

THE DISCOURCE OF CULTURAL DIVERSITY, OR A NEW METHOD OF LITERARY ANALYSIS IN BELARUSSIAN LITERATURE (BASED ON MODERN CRITIQUE AND LITERARY STUDIES)

N. LYSOVA

The article explores the methods of analysis in modern Belarussian literary studies. The author attempts to survey changes within modern literary and critical development and argues the dissemination of different analysis methods and their interpretation. Evaluation approaches to a literary work are often replaced with ac-centual, nominative, or formal ones. This leads to the content differentiation between critical and literary texts, and to the creation of a new text or the so-called “new criticism”. Maximal generalization, scetchiness, or essay style in considering the literary work are the conditions for the poeticization of philological texts and the frag-mentariness of research. Analysis of a particulary literary text turns into a the process of creation of new con-cepts and perspectives of the new literary process, into a reflection of a writer’s mode of thinking, literary critic or a contemporary in general.

Крикливец Е.В. Социальные аспекты топоса дома в прозе В. Астафьева и В. Козько

Исследованы социальные аспекты топоса дома в произведениях В. Астафьева и В. Козько. В прозе писателей дом выступает как дом-семья, мир нации и антидом. Дом-семья является местом форми-рования и становления личности, усвоения необходимых морально-этических норм. По отношению к дому-семье антидомом становится место случайного объединения людей. Модель дома-семьи обуслов-ливает мотив памяти о доме (внутренний дом). Отсутствие дома-семьи, невозможность его обретения делают героев бездомными. В произведениях Астафьева бездомность – явление социальное, в прозе Козько – экзистенциальное, связанное с отсутствием у героя внутреннего дома. С данной моделью дома связан мотив разорения дома, его утраты. С точки зрения Астафьева, причиной разорения дома становятся социальные катастрофы (коллективизация, война). По мнению Козько, разорению дома способствует отрыв деревенских жителей от родной земли, увлечение технократическими идеями. Следовательно, в прозе Астафьева и Козько дом мыслится как основа самоопределения личности, как символ нравственных устоев народа, его духовного единения.

SOCIAL ASPECTS OF THE TOPOS OF HOME IN PROSE BY V. ASTAFIEV AND V. KOSKO

E. KRIKLIVETS

Social aspects of the topos of home in V. Astafiev and V. Kosko works are studied. The key modes of liv-ing in the prose by the writers are home (family), nationdom, and antihome. A home is a place where the per-sonality matures, masters their indispensable mental and ethical standards. On the contrary, antihome is a place where people meet accidentally, with no emotional bonds. The home pattern includes a motive of memory about home (inner home). Absence of home, and the impossibility to find it makes characters homeless. In works by Astafiev being homeless is a social phenomenon, in prose by Kosko it is existential, connected to the character’s lack of inner home, due to its loss or destruction. For Astafiev the reasons for the destruction of home are social catastrophes (collectivization, war). For Kosko the destruction of home is a consequence of the country inhabi-tants’ having severed from the native land, and of the passion for technocratic ideas. Therefore, in prose by Astafiev and Kosko, home is thought as a basis for self-determination of a personality, a symbol of the moral foundations of the people, and their spiritual unity.

Лушневская Е.В. Топография «Песни о нибелунгах»

Исследуется историческое, полумифическое и абсолютно мифическое пространство «Песни о нибелунгах». За основу анализа принимается классификация, предложенная В.Й. Шрёдером. Внимание акцентируется на противоположности «полюсов» поэмы: мифического Севера и исторического Юга. Выделяется также некое промежуточное пространство, не принадлежащее ни к одному из полюсов и являющееся полумифическим. Кроме того, в исследовании учитывается взаимосвязь пространства и времени поэмы, вследствие чего временная классификация оказывается применимой к пространству. Таким обра-зом, пространство в «Песни о нибелунгах» выступает в трех ипостасях: пространство реальное историческое конца XII века, полумифическое пространство героического V века и древнее абсолютно мифиче-ское пространство периода мифических сказаний о роговом Зигфриде, деве-воительнице Брюнхильде.

THE TOPOGRAPHY OF “THE SONG OF THE NIBELUNGS”

E. LUSHNEVSKAYA

The object of study is the historical, semi mythical and absolutely mythical scene of “The Song of the Ni-belungs”. The analysis is based on the classification suggested by V.J. Schroder. Special attention is paid to the opposition of the “poles” of the poem: the mythical North and the historical South. At the same time some inter-mediate scene is detached. It is related to neither of the “poles” and is defined as semi mythical. Besides, the connection between the time and the place of the poem is taken into consideration in the research. As a result of this the time-classification is applicable to the place. Thus, the scene in “The Song of the Nibelungs” stands out in three substances: real historical scene of the end of the 12th cent., half-mythic scene of the heroic 5th cent., and ancient absolutely mythic one of the period of the legends about Siegfried, a maiden warrior Brunhild.

Гордеёнок Т.М. Мотив смерти как художественная форма воплощения понятия судьбы в романтической прозе (Новалис, А. фон Арним, Г. фон Клейст, Л. Тик, Э.Т.А. Гофман, Я. Барщевский)

Исследуется концепция судьбы в немецкой романтической прозе. Представление о судьбе сосуществует в мироощущении романтиков с категорией смерти. Раскрытие взаимосвязи между данными понятиями осуществляется на основе анализа произведений немецких романтиков Новалиса, А. фон Арнима, Г. фон Клейста, Л. Тика, Э.Т.А. Гофмана и белорусского романтика Я. Барщевского. Универсальность и амбивалентность мотива смерти как художественной формы воплощения судьбы порождает разнообразные типы изображения смерти (смерть-сон в произведениях Арнима и Барщевского, жизнь-в-смерти в новеллах Тика) и ее трактовки, согласно которым смерть понимается как «высшая» жизнь (Новалис), прощение греха или воздаяние за праведную жизнь (Арним, Гофман, Барщевский), воля высших сил (Гоф-ман), длящийся суд (Клейст). Выбор того или иного исхода человеческой жизни связан у романтиков с самоопределением индивида и зависит от того, как и в какой мере личность может противостоять законам необходимости.

THE MOTIF OF DEATH AS AN ARTISTIC FORM OF THE REPRESENTATION OF THE CONCEPT OF FATE IN ROMANTIC PROSE (NOVALIS, A. VON ARNIM, H. VON KLEIST, L. TIECK, E.T.A. HOFFMANN, J. BARSZCZEWSKI)

T. HARDZIAYONAK

The article is the continuation of the previous publications of the author, dedicated to the study of the concept of fate in German romantic prose. The concept of fate in the romantic perception of the world co-exists with the category of death. Disclosing the connections between the notions is based on the analysis of texts by German romantics, such as Novalis, A. von Arnim, H. von Kleist, L. Tieck, E.T.A. Hoffmann, and Jan Barszczewski, a Belarussian romantic. The universality and ambivalence of the motif of death as an artistic form of the realization of fate gives rise to different types of death representation (death as sleep in Arnim and J. Barszczewski, life-in-death in Tieck’s novellae), and its interpretation in which death is understood as the highest mode of life (Novalis), forgiveness or reward for the righteous life (Arnim, Hoffmann, Barszczewski), the power of supernatural (Hoffmann), the process of judgement (Kleist). The choice of the end of life in romantics is connected with self-determination of an individual and depends on an ability of a person to withstand the laws of necessity.

Забогонская И.Л. Особенности концептуализации странствия в поэзии английского романтизма

Выделены основные модели и способы репрезентации странствия в поэзии английского романтизма. Определены доминантные варианты семантизации этого понятия в качестве литературного мотива, ее идеологические и культурологические предпосылки. Дана характеристика ключевых элементов семантического поля понятия «странствие» в той форме, в которой они были реализованы в английской романтической поэзии. Перечислены конституирующие единицы романтической репрезентации странствия и ее узловые структурные элементы: движение, воображение, пространство романтического странствия и его топонимические доминанты (горы, море), формы странствия (пешее путешествие и морское плаванье), путешественник как субъект. Охарактеризованы причины возникновения стереотипных для романтического мировоззрения поэтизированных антиномий («романтическое странствие – туристическое путешествие», «опасность пути – комфортабельность», «одинокий страждущий путник – толпа путешественников-зевак» и др.) и дихотомии медитативного и динамического странствий.

CONCEPTUALIZATION PECULIARITIES OF “WANDERING” IN THE POETRY OF ENGLISH ROMANTICISM

I. ZABAHONSKAYA

This article dwells upon the concept “wandering”, its main models and ways of representation in the po-etry of English romanticism. The work defines dominant semantization variants of this concept, its ideological and cultural grounds. The attention is focused on the major characteristic features of the concept’s semantics in the form they were worked out in the poetry of English romanticism. Some constituent items of the concept’s romantic representation and its key structural elements are analyzed: movement, imagination, space of romantic wandering and its toponymic dominants (mountains, the sea), forms of wandering (a walk and a voyage), a trav-eller as the subject. The article deals with the sources of romantic stereotypes such as poetic antinomies (“ro-mantic wandering – tourist travel”, “danger – comfort”, “a lonely suffering wanderer – a crowd of idlers”, etc.) and meditative vs. dynamic wandering dichotomy.

Марданов А.А. Католичество как индивидуальная тематическая деталь в произведениях Дэвида Лоджа

Представленная статья написана в рамках исследования присутствия авторской индивидуальности в произведениях английских постмодернистов с целью критики деперсонализации искусства, постулируемой постструктуралистским литературоведением, и затрагивает католичество как авторскую тематическую деталь произведений Лоджа. Тематика католичества автора включает в себя исторические отступления; критику радикального католического догматизма, фальшивости некоторых католических категорий и обрядов, католической казуистики; необходимость реформ католичества, модернизации, рационализации в соответствии с современным состоянием европей-ской культуры, отказа от устарелой доктрины в пользу здравого смысла, поиска компромисса между строгой католической моралью и вседозволенностью, для чего используется оппозиция персонажей – ярый католик, ревностно (часто – до абсурда) ратующий за добродетель окружающих, пресекающий любые проявления неприличного поведения, и утративший веру агностик, подвергающий сомнению истинность и разумность католической догмы.

CATHOLICISM AS AN INDIVIDUAL THEMATIC DETAIL OF DAVID LODGE’S WORKS

A. MARDANAU

The article is written within the scope of the research of the author’s subjectivity presence in English postmodernist writers’ works with the view of criticizing the idea of art’s depersonalization postulated by post-structuralist literature studies, and deals with Catholicism as an individual thematic detail of Lodge’s works. Catholicism as the author’s subject matter comprises historical digressions, the criticism of the radical Catholic orthodoxy, hypocrisy and cynicism of some of the Catholic categories, Catholic casuistry, the necessity to re-form, modernize and rationalize Catholicism in concordance with the modern state of the European culture, to abandon the obsolete doctrine in favour of the common sense, to search for a compromise between stern Catho-lic morals and permissiveness wherefore characters’ opposition is employed – a zealous Catholic ardently (often – ad absurdum) standing up for the virtue of the people around him and suppressing any display of indecent be-haviour, and an agnostic, who has lost faith, questioning the verity and reasonableness of the Catholic dogma.

Семченок Л.И. Историография жанра новеллы: теоретический аспект

Рассмотрены основные проблемы теории жанра новеллы. В основу теоретических построений положена типология родов и жанров Г.Н. Поспелова с внесенными в неё изменениями и дополнениями. Отказавшись от простого перечисления жанровых признаков новеллы, автор статьи разработал теоретическую модель жанровой структуры новеллы, базирующуюся на системе оппозиций: «необычное/ обыденное», «субъективное/объективное» и «единичное/всеобщее». Представленные оппозиции воспроизводят два различных типа сюжетно-тематической структуры (повести и новеллы), выступающих в качестве жанровых модификаций рассказа как родовой формы.

NOVELLA GENRE HISTORIOGRAPHY IN THEORETHICAL ASPECT

L. SIAMCHONAK

The article considers the main problems of the theory of novella genre. The theoretical constructs assume as a basis the typology of genres worked out by G.N. Pospelov and amended by the author. The author not only enumerates the novella genre attributes, but attempts to develop a theoretical model of the genre structure, based on a system of oppositions: «extraordinary / ordinary», «subjective / objective», and «single / universal». The oppositions reproduce the two different types of a plot-thematic structure (the tale and the novella), that are the genre modifications of a short story as a generic form.

Кудрявцева И.К. Методологические проблемы теории жанра

Анализируются основные существующие в отечественном и зарубежном литературоведении подходы к определению жанра как литературоведческой категории. В зависимости от уровня научной абстракции жанр предстает как идеальная структура, результат отвлечения от текстовой конкретики или как единица живого литературного процесса, в которой отражается социально-историческое, национальное, индивидуально-авторское. В жанре как в общетеоретическом понятии автор выделяет семантический, структурный, функциональный аспекты. В совокупности они определяют то, что жанр предстает как целостность, существующая на стыке взаимодействия автора, произведения, читателя. Особенности актуализации каждого из них в конкретном историко-литературном контексте, с учетом общественно-политических условий, культурных традиций, существующих в коллективном сознании представлений о функциях литературы и ее жанрах, позволяют жанру оставаться подвижной историко-функциональной системой, не утрачивая своего «сущностного ядра».

METHODOLOGICAL PROBLEMS OF GENRE THEORY

I. KUDRIAVTSEVA

The article deals with the major approaches to the genre as a literary category: historical, socio-cultural, typological, form and content oriented, functional, communicative, interpretative. The proponents of each ap-proach have offered their solutions to the basic problem of genre theory: the discrepancy between the historical and the theoretically developed genres. The spherical model of generic characteristics based on the level of ab-straction allows to accommodate the difference between historical and theoretical genres and to incorporate both kinds into one category. Taking into account the major aspects of literary art and the structural levels of a work of literature it is possible to distinguish the following aspects in the theoretical concept of genre (sphere I): semantic, structural, functional. These aspects taken together allow to present the literary genre as a unity at the junction point of the interaction between the text, the author and the reader; the peculiarities of actualization of each of these aspects in the given historical context allow the genre to remain a flexible historical-functional system without losing its essence.

Жилевич О.Ф. Французская постмодернистская автобиография: «Африканец» Ж.-М.Г. Леклезио

Рассматривается специфика жанра французской писательской автобиографии рубежа ХХ – ХХI веков на примере произведения Ж.-М.Г. Леклезио «Африканец». Основной акцент делается на том, каким образом конвенциональные черты традиционного жанра автобиографии – автобиографический пакт, повествование о частной жизни создателя автобиографии, хронологическая последовательность, преимущественная непрерывность повествования – трансформируются в произведении романиста. Делается вывод о том, что «Африканец» Леклезио является своеобразным подведением итогов многолетних размышлений писателя о жизни, семейных взаимоотношениях, проблемах воспитания, о враждебно настроенной западной цивилизации к бывшим колониальным народам. Отмечается, что разрыв между авторским замыслом и жанровой установкой на раскрытие авторского «я» создателя определяются техникой написания эссе.

FRENCH POSTMODERN AUTIBIOGRAPHY: THE «AFRICAN» BY J.-M.G. LE CL?ZIO

O. JILEVITCH

The article explores the genre peculiarity of the French literary autobiography of ХХ – ХХI centuries based on the «African» by J.-M.G. Le Cl?zio. The main accent is made on the way conventional traits of a tradi-tional genre of the autobiography – the autobiographical pact, a narration about private life of the author of the autobiography, the chronological sequence, a primary continuity of a narration – are transformed in the compo-sition of the novel. The conclusion is, that “African” by Le Cl?zio is an original summary of the novelist’s long-term reflections about life, family relations, educational problems, western civilization, treating the former colo-nial people with hostility. Notably, the rupture between the author’s plan and the genre guideline to disclose the author’s “self” are determined by the essay technics.

Лебедева И.Г. Просодические характеристики подготовленной публичной речи у французов, белорусов и россиян

Приводится краткий обзор достижений лингвистической науки в области исследования фоностилистического варьирования речи, обозначаются основные расхождения в описании стилистической вариативности сегментных единиц у представителей различных фонетических школ, обосновывается необходимость проведения компаративных исследований просодической вариативности у испытуемых различных лингвистических ареалов. Доказывается, что интерферентный перенос специфических черт, сопровождающих подготовленное публичное выступление, из родного языка в иностранный может быть коммуникативно релевантным и стать причиной неадекватного восприятия говорящего аудиторией. Описываются результаты проведенного в Полоцком государственном университете компаративного исследования подготовленной публичной речи у говорящих на французском, русском и белорусском языках. Исследуются сходства и различия в предпочтении определенных слоговых структур, скорости артикуляции, паузации и применяемой логической выделенности. Анализируются используемые говорящи-ми типы пауз и их продолжительность. Изучается соотнесенность выделения используемой говорящими стилистической паузации и логической выделенности с принадлежностью к определенному лексико-грамматическому классу. Формулируются выводы о наличии универсальных и специфических особенностей просодической организации подготовленной публичной речи на французском, русском и белорусском языках.

PROSODIC FEATURES OF PREPARED PUBLIC SPEECH OF FRENCH, BYELORUSSIAN AND RUSSIAN USERS

I. LEBEDZEVA

A brief observation of linguistic achievements in the field of phonostylistic speech variability is presented. The basic differences in stylistic variability of segmental unities used by scientists of different schools are marked. The necessity of comparative research in the field of prosodic variability that the natives from various linguistic areals have is confirmed. It is proved that they interference of native language prosodic features into the foreign language can be communicatively relevant and can be the reason for bad comprehension. The results of a comparative experiment realized at Polotsk State University are described. The public speech of French, Byelorussian and Russian users is analyzed. The similarities and differences in choice of syllabic structures, speed of articulation, pauses realizations (their frequency and duration), use of logical stress are found. The correspondence between the use of stylistic pauses and logical stresses with the lexical and grammatical type of words is analyzed. The conclusions about the similarities and differences which the public speech of French, Byelorussian and Russian users make are formulated.

Путрова М.Д. Гендерные особенности употребления унификаций с именем собственным

Обобщаются результаты исследования субморфных унификаций с именем собственным в якобсоновском понимании данного термина, то есть внеморфемных языковых знаков типа -удэма в тудэма – сюдэма, -issi в Lissie – Missie, -авушка в Клавушка – Мавушка, -аўка в Клаўка – шаўка. Рассматрива-ются техники, используемые для формального объединения отдельных знаков в определенные унификации, и прослеживаются особенности реализации составленных с помощью установленных техник субморфных объединений с именем собственным в зависимости от гендерной идентичности говорящего субъекта в четырех культурах: белорусской, русской, английской и американской. Рассматриваются многочисленные примеры субморфов в унификациях с именем собственным. Отмечается частотность реализации данных унификаций, устанавливаются общие и культурно специфические черты мар-кирования гендера с их помощью.

ENGENDERED CHARACTERSITICS OF UNIFICATIONS WITH PROPER NAMES

M. PUTROVA

The article reports results of research into submorphemic unifications with proper names in their struc-ture. The submorphemic unifications are meant to be units described by R. Jackobson, that is submorphemic linguistic signs of the type -удэма в тудэма – сюдэма, -issi в Lissie – Missie, -авушка в Клавушка – Мавушка, -аўка в Клаўка – шаўка. Integrating techniques enabling separate signs to build up the above type unifications with proper names in them are considered; comparative characteristics of their realization are described with constant reference to the engendered identity of speaking subjects in four cultures: Belarussian, Russian, Eng-lish and American. Many examples of submorphemic integrations with proper names are interpreted, their common as well as gender and culture specific features are described.

Шагун Т.М. Семантычныя асаблівасці саматычнай фразеалогіі ў беларускай і англійскай мовах

У артыкуле падаецца семантычная характарыстыка фразеалагізмаў-саматызмаў беларускай і англійскай моў. Згодна з нашым даследаваннем сярод вылучаных тэматычных груп вывучаемага матэрыялу – апісанне чалавека, апісанне дзеяння, апісанне прадмета, з’явы – першая найбольш пашырана ў семантыцы ўзятага для аналізу матэрыялу. Дэталёвы аналіз семантыкі названых адзінак з прадуктыўнымі і высокапрадуктыўнымі саматычнымі кампанентамі паказаў дамінантнасць такіх тэматычных падгруп, як апісанне паводзін і апісанне стану чалавека. Намінатыўнасць, сімвалізм, фігуральнасць, культурная рэлевантнасць вызначаюцца ў артыкуле як спецыфічныя рысы саматычнай фразеалогіі вывучаемых моў. Большасць вывучаемых фразеалагізмаў беларускай і англійскай моў (93 і 95 % адпаведна) належаць да групы намінатыўных адзінак. Адзначаецца, што менавіта намінатыўныя адзінкі ў шырокім сэнсе могуць выступаць у якасці тропаў або фігур. Таму спецыфікай намінатыўных саматычных фразеалагізмаў абедзвюх моў з’яўляецца 1) магчымасць апісальна, фігуральна, называць з’явы рэчаіснасці, максімальна замацоўваючы і перадаючы іх сэнс; 2) пэўная сувязь с працэсамі ўспрымання, а не адлюстравання навакольнага свету.

SEMANTIC PECULIARITIES OF SOMATIC PHRASEOLOGY OF BELARUSIAN AND ENGLISH LANGUAGES

T. SHAGUN

The article reveals semantic characteristics of Belarusian and English somatic phraseological units. Among the thematic groups singled out in the material analyzed such as personal description, activity descrip-tion, object or phenomenon description, the first one is most widely spread in the semantics of the material taken for the analysis. Detailed semantic analysis of the units with productive and highly productive somatic compo-nents shows domination of such thematic subgroups as description of behaviour and description of state of a person. Nominativeness, symbolism, figurativeness and cultural relevance are defined as the specific features of somatic phraseology in the languages compared in the article. The greater part of somatic phraseologisms in Belarusian and English languages (93 % і 95 % respectivly) belongs to the group of the nominative units. It is noted that only nominative units in a broad sense can function as tropes or figures. So the specificity of the nominative somatic phraseologisms in both languages consists in 1) their ability to name objects, actions, phe-nomena in a descriptive and figurative – way, fixing and rendering their meaning; 2) their definite connected-ness with the processes of perception but not of reflection of the surrounding world.

Рамза Т.Р. Гутарковыя канструкцыі: заканамернасці ці адметнасці ўжывання? (на прыкладзе выказванняў з мадальнымі прэдыкатывамі)

Аналізуюцца сказы, граматычны цэнтр якіх утвараюць прэдыкатыўныя прыслоўі са значэннем неабходнасці: трэба, патрэбна, неабходна. Удакладняецца агульнапрынятае тэарэтычнае палажэнне, што такія словы арганізуюць толькі аднасастаўныя безасабовыя сказы. Як сведчыць эмпірычны матэрыял, аднасастаўныя сказы ўтвараюць прэдыкатывы ў спалучэнні з інфінітывам тыпу: Яму трэба ўдакладніць гэтыя звесткі; Ёй неабходна прадоўжыць візу. Безінфінітыўныя сказы з прэдыкаты-вам маюць у сваёй структуры імя ў назоўным склоне, а значыць, граматычна функцыянуюць як двухсастаўныя канструкцыі, параўн.: Яму трэба мая дапамога; Яна ім трэба. Такога кшталту выказванні актыўна выкарыстоўваюцца не толькі ў дыялектным маўленні на ўсёй тэрыторыі Беларусі, але і ў пісьмовых літаратурна-мастацкіх тэкстах, а таксама ў спантанным гутарковым маўленні беларускамоўнай інтэлігенцыі.

CONVERSATIONAL STRUCTURES: PATTER NS OR PECULIARITIES OF USE? (ON THE MATERIAL OF STATEMENTS WITH PREDICATIVES OF NECESSITY)

T. RAMZA

The article analyzes sentences the grammatical center of which is formed with the help of adverbial predicatives of necessity: трэба, патрэбна, неабходна. The author specifies the generally accepted theoretical claim that such words only organize impersonal sentences. As the empirical material demonstrates predicatives with the infinitive, as in Яму трэба ўдакладніць гэтыя звесткі; Ёй неабходна прадоўжыць візу constitute impersonal sentences. Infinitife-free sentences with the predicative ‘трэба’ comprise a noun in the Nominal case in their structure thus functioning as complete centences, such as: Яму трэба мая дапамога; Яна ім трэба. Such sentences are widely used not only in dialectal speech on the whole territory of Belarus, but also in written literary texts, as well as in conversational speech of the Belarusian intellectuals.

Скребнева Т.В. Историография, основные направления изучения личного имени в восточнославянской антропонимике

Представлен обзор восточнославянской антропонимической литературы, связанной с полиаспектным изучением личных имен. Истоки восточнославянской антропонимики восходят к средневековой лексикографии, которая с XIII века включала имена собственные в разговорники, азбуковники, месяцесловы. В развитие антропонимической проблематики XIX века значительный вклад внесли Н.М. Тупиков, М.Я. Морошкин, И.И. Срезневский и др. Начальный этап развития ономастики как науки охватывает 30 – 50-е годы ХХ века и связан с накоплением информации об онимах. Конец 60 – 70-х годов ХХ века – время расцвета исследований в области ономастики. Антропонимическая проблематика развивается по следующим направлениям: общие проблемы антропонимики, описание региональных именников, структурные исследования, историческая антропонимика, литературная антропонимика и др. В 80-е годы ХХ века возрастает популярность социолингвистического подхода к анализу антропонимного материала. В конце XX – начале XXI века в число приоритетных выдвигаются этнолингвистический, лингвокуль-турологический, прагматический, когнитивный аспекты ономастических исследований.

HISTORIOGRAPHY AND MAIN DIRECTIONS OF PERSONAL NAME STUDIES IN EASTERN SLAVIC ANTHROPONYMICS

T. SKREBNEVA

The article reviews literature on Eastern Slavic anthroponymics related to multiaspect comprehensive stud-ies of personal names. Eastern Slavic anthroponymics dates back to the XIII century, when the Middle Ages lexi-cography began to include personal names in phrase books, glossaries, menologia. N.M. Tupikov, M.Y. Moroshkin, I.I. Sreznevskiy made a substantial contribution to anthroponymics development in the XIX century. The initial stage of onomastics development as of separate science covers the years of 1930 – 50 and is mainly character-ised by enriching information about personal names. The late 1960s and 1970s are the time when onomastics flourishes. The following directions are developed: general problems of onomastics, descriptions of regional personal name lists, structural research, historical anthroponymics and others. The 1980s is the time of in-creased popularity of sociolinquistic approach in anthroponymic material analysis. At the end of the XX century and beginning of the XXI century special priority is attained by the following aspects of onomastic studies: eth-nolinguistic, cultural linguistic, pragmatic, and cognitive aspects.

Канавалава І.С. Варыянтнасць прыказак і антыпрыказак

Разглядаюцца адрозненні паміж аказіянальнымі і ўзуальнымі змяненнямі прыказак пры функцыянаванні іх у маўленні. Вызначаецца, якія змяненні прыводзяць да ўтварэння сінанімічных і несінанімічных парэмій. Вызначаюцца спецыфічныя прыметы антыпрыказкі як адзінкі аказіянальнага ўтварэння. Разглядаецца ўплыў і праяўленне з’яў варыянтнасці і пранікальнасці прыказак пры ўтварэнні антыпры-казак. Аўтар адзначае, што пры вызначэнні асноўных спосабаў і прыёмаў утварэння антыпрыказак неабходна размяжоўваць спосабы аказіянальнага змянення прыказак, якія з’яўляюцца вызначальнымі і істотнымі (выключнымі) для ўтварэння адзінак антыпрыказкавага жанру, і ўзуальныя змяненні прыказак, якія могуць адбывацца адначасова з аказіянальнымі, але якія не прыводзяць да змянення семантыкі зыходнай адзінкі і ўтварэння антыпрыказак. Апісваюцца антыпрыказкі, якія ахоплены з’явай ва-рыянтнасці, што з’яўляецца адным з паказчыкаў праяўлення сістэмных адносін у парэміялогіі. Апісваюц-ца асноўныя тыпы антыпрыказкавых варыянтаў.

VARIATION OF PROVERBS AND ANTI-PROVERBS

I. KONOVALOVA

The article considers differences between occasional and customary modifications of proverbs in talking. It specifies, what modifications result in the formation of synonymous and non-synonymous paremias. Specific features of an anti-proverb as a unit of the occasional formation are identified. The article also examines the influence and manifestation of variation phenomena and penetrability of proverbs in the formation of anti-proverbs. The author states that when defining the basic means and methods of anti-proverbs formation, it is neces-sary to differentiate between the means of occasional modificationes in proverbs essential for the formation of anti-proverbs, and the means of customary modifications of proverbs in use which can come up simultaneously with occasional ones but which do not result in either modification of the semantics of the initial proverbs or in the for-mation of anti-proverbs. The article presents anti-proverbs in variation of their components, which is one of the factors manifesting semantic relations in paremiology. The basic types of anti-proverbs variants are described.

Гущенко С.К. Настоящее время: интерпретация его статуса в языке Обосновывается положение о тесной взаимосвязи языковых сущностей и человеческого мышления.

Раскрываются понятия объективного времени, настоящего говорящего и грамматической катего-рии времени. Исследуется проблема соотношения грамматического и физического аспектов момента речи. Проводится краткий обзор теорий, интерпретирующих статус формы настоящего времени во французском языке. Морфонологические теории указывают на фонологическую немаркированность грамматической формы настоящего времени. Психологические теории связывают значения данной формы с особой ролью говорящего. Теория высказывания выявляет зависимость функционирования формы настоящего времени от условий коммуникации. Выявляется роль говорящего субъекта в форми-овании значений настоящего времени в высказывании. При соотнесении физического настоящего вре-мени и грамматической формы его выражения решающая роль отводится говорящему, который мо-жет придать настоящему минимальную протяженность и расширить его до неопределенных границ. В зависимости от ситуативных, пространственных и субъективных факторов выделены три типа на-стоящего времени – узкое, расширенное и широкое.

THE PRESENT TENSE: THE INTERPRETATION OF ITS STATUS IN LANGUAGE

S. HUSHCHANKA

The article considers the principles of close interconnection of language phenomena and human thinking. It reveals the interconnection between the physical present of the speaker and the grammar category of tense. The researcher analyzes grammar and physical aspects of the moment of speaking. The brief review of theories which interpret the status of present tense in French grammar is made. Morphonological theories explain the peculiarities of present tense by the absence of phonologic oppositions. Psychological theories connect mean-ings of the form with the speaker’s actuality. The statement theory gives the leading role to the conditions of communication. The given work determines the role of the speaker in the formation of present tense meaning in a statement. Correlating physical present moment and the grammar form of its expression, the decisive role is given to the speaker who can make the present tense of a minimal duration or expand it to its maximum. The author describes the three types (narrow, enlarged and large) of present tense depending on situational, spatial and subjective factors.

Слесарева Т.П. Семантика фольклорных эпитетов в былинных текстах

Эпитет – важный элемент стилистики народнопоэтического текста. Специфичность фольк-лорного эпитета обычно сводят к указанию на его постоянный характер, который определяется длительной традицией формирования народнопоэтического стиля, закрепившей постоянные, существенные, социально важные признаки предмета или явления. В фольклорном эпитете, как правило, сохранилась лингвистическая архаика, в частности историческая семантика: лексико-семантическая структура фольклорного эпитета отличается от структуры соответствующего прилагательного в современном литературном языке. Круг эпитетов в фольклоре замкнут и четко очерчен традицией: немногими средствами обозначается многое.

SEMANICS OF THE FOLKLORIC EPITHETS IN BYLINA TEXTS

T. SLESAREVA

Epithet is an important stylistic element of the folk poetry. The peculiarity of the folkloric epithet is usu-ally seen in its constant disposition. The disposition is defined in a long-term tradition of the folk poetry style formation. The tradition reinforces constant significant and socially important features of a subject or event. As a rule folkloric epithet retains linguistic archaic character, historic semantics in particular: lexical-semantic structure of the folkloric epithet differs from the structure of the relative adjective in the present literary lan-guage. The sphere of the folkloric epithets is closed and well-defined by tradition. In other words a few means are used to identify a lot of things.

Климкович О.А. Структура содержательной части жалованных грамот XIV – XVI веков (сравнительно-сопоставительный аспект лингвостилистического анализа)

Анализируется структурно-смысловая организация жалованных грамот, которые были созданы в течение XIV – XVI веков на территории Новгородской республики, Московского княжества и Великого княжества Литовского. На основе анализа более 1000 документов выявляются типичные смысловые блоки, составляющие формуляр грамот. Рассматриваются общие смысловые единицы, характерные для грамот, созданных в разных землях. Описываются типичные способы их вербального выражения, выявляется наличие синтаксических и лексических вариантов. Освещаются зафиксированные диахронические сдвиги в языковом оформлении жалованных грамот. В статье также характеризуются смысловые единицы, отмеченные только в грамотах одного из исследуемых ареалов, и способы их вербального оформления. Особое внимание уделяется своеобразию структурно-смыслового строения жалованных грамот княжества Литовского по сравнению с грамотами Новгородской республики и Московского княжества. В диахронии раскрываются основные тенденции изменения структурно-смысловой организации жалованных грамот.

STRUCTURE OF SUBSTANTIAL PART OF GRANTED MUNIMENTS OF XIV – XVI CENTURIES (CONTRASTIVE AND COMPARATIVE ASPECT IN LINGUOSTYLISTIC ANALYSIS)

О. KLIMKOVICH

The present article deals with the comparative investigation of structural and semantic organization of granted muniments of XIV – XVI centuries on the territory of Novgorod Republic, Moscovia and Grand Duchy of Lithuania. The general components of the muniments are determined in the analysis of more than 1000 papers. The general semantic units typical of muniments created in different lands are considered. The typical ways of their verbal presentation are described, their lexical and syntactic variability is identified. The fixed diachronic shifts in linguistic realization of granted muniments are illustrated. Semantic units that are found out in the muniments of one of the investigated areas and the ways of their verbal presentation are characterized in the article. Special attention is given to originality of structural and semantic construction of muniments granted in Grand Duchy of Lithuania in comparison with muniments granted in Novgorod Republic and Moscovia. The basic tendencies of change in structural and semantic organization of granted muniments are revealed.

РЕЦЕНЗИИ

Седельник, В.Д. Дадаизм и дадаисты / В.Д. Седельник. – М.: ИМЛИ РАН, 2010. – 552 с. (Д.А. Кондаков)

МЕЖДУНАРОДНОЕ СОТРУДНИЧЕСТВО

Дни немецкой культуры и образования в Полоцке, Полоцк, 25 – 26 ноября 2010 года (Т.М. Гордеёнок)