Полоцкий государственный университет

Полацкі
дзяржаўны
ўніверсітэт

У ліпені 1812 г. Ж. дэ Местр падаў А.К. Разумоўскаму запіску з абгрунтаванннем неабходнасці пашырэння сеткі езуіцкай адукацыі і адкрыцця акадэміі. У жніўні таго ж года Т. Бжазоўскі звяртаецца з першай просьбай аб Полацкай езуіцкай акадэміі, а ўжо ў кастрычніку 1811 г. сардынскі пасланнік пад час асабістай сустрэчы з Аляксандрам І атрымлівае згоду імератара на рэалізацыю гэтага праекта. Неўзабаве Т. Бжазоўскі падаў адпаведны афіцыйны рапарт на імя Аляксандра І, і, нарэшце, 11 лістапада 1811 г. ідэя стварэння ў Полацку езуіцкай акадэміі была ўхвалена Камітэтам міністраў Расійскай імперыі.

Аляксандр І (каля 1817 г.)

Аляксандр І (Франсуа Жэрар, каля 1817 г.)

12 студзеня 1812 г. Аляксандр І сваім указам Сенату абвясціў адкрыццё Полацкай езуіцкай акадэміі: «Во уважение представленного Нам желания Белорусского дворянства и пользы от наук от соревнования между несколькими училищами равной степени, признали мы полезное возвести Полоцкую иезуитскую коллегию на степень академии с присвоением ей преимуществ, дарованных университетам». У дакуменце пералічваліся асноўныя палажэнні, на базе якіх павінна была дзейнічаць установа. На чале акадэміі станавіўся генерал Таварыства Ісуса, ёй павінны былі падпарадкоўвацца ўсе іншыя езуіцкія навучальныя ўстановы імперыі; дапускалася толькі выкладання толькі абгавораных урадам дысцыплін (у прыватнасці загадзя выключалася магчымасць вывучэння медыцыны і правазнаўства); па навучальна-выхаваўчай дзейнасці Акадэмія падпарадкоўвалася Міністэрству Асветы, а па веравызнальнай лініі – архіепіскапу рымска-каталіцкай царквы С. Сестранцэвічу; паколькі сродкі «Таварыства Ісуса» былі прызнаныя дастатковымі, ўрад адмаўляўся ад любой фінансавай дапамогі Акадэміі. Таксама ўказ даручаў генералу Т. Бжазоўскаму распрацаваць праект Статута Акадэміі і прадставіць яго ў Міністэрства асветы.

Станіслаў Богуш-Сестранцэвіч (1820 г.)

Станіслаў Богуш-Сестранцэвіч (Ян Дамель, 1820 г.)

Новы загад ад 1 сакавіка 1812 г. яшчэ больш дакладна акрэсліў статус і структуру Полацкай езуіцкай акадэміі:

«Божиею поспешествующею милостию, Мы, Александр Первый, Император и Самодержец Всероссийский и проч., и проч., и проч.

 

Желая торжественно ознаменовать особенное благоволение Наше к Полоцкой Иезуитской Коллегии, толикую пользу принесшей воспитанием юношества, мы предназначили возвести заведение сие на степень Академии, поставив в зависимость от нея все другие Иезуитские Училища в Государстве и уравнив оную в правах и преимуществах с Университетами. В грамоте же сей заблагорассудили Мы явственно изложить присвоенные Университетам права, приличествующие сему ордену, соизволив Императорским Нашим словом за Нас и за Приемников Наших постановить следующее:

 

1) Полоцкая Иезуитская Коллегия, восприяв отныне наименование Академии, пребудет под непосредственным Нашим покровительством, и состоя по учебной части в совершенной зависимости от Министерства народного просвещения, управляема будет генералом иезуитского ордена.

 

2) В сей Академии преподаваемы будут науки, свободные Художества и языки, которые все должны быть разделены на три Факультета.

 

3) Первый Факультет заключает в себе языки; второй свободные Художества, философские и другие, как Естественные, так и Гражданские науки; третий Богословию и прочия науки до веры касающиеся.

 

4) Факультет языков заключает в себе языки: 1) Российский, 2) Французский, 3) Немецкий, 4) Латинский, 5) Греческий, 6) Еврейский. В последствии времени, по усмотрению и одобрению Министерства Просвещения, Генерала Ордена может ввести какой-либо другой язык, полезный в Государстве.

 

5) В Факультете свободных Художеств, философии и других Естественных и Гражданских наук, преподаются: 1) Поэзия, 2) Риторика, 3) Нравственная Философия, 4) Логика и Метафизика, 5) Физика всеобщая, частная и опытная, 6) Химия, 7) Математика чистая и прикладная, 8) Архитектура Гражданская и Военная, 9) Право Естественное, Право частное и Право Римское Гражданское, 10) История Естественная и 11) История Всеобщая.

 

6) Для всех сих предметов академия имеет потребное число Профессоров.

 

7) Факультет Богословия и других наук, до веры касающихся, заключает в себе: 1) Богословию догматическую, 2) Богословию нравственную, 3) Священное писание, 4) Право Каноническое, 5) Священную Историю.

 

8) Каждый Факультет имеет особенного Декана, избираемого на определенное время академическим ученым собранием.

 

9) Избрания во все академические места и должности имеют быть производимы по большинству голосов в полном собрании Академии, и представляемы на утверждение Генералу, а от него министру Просвещения.

 

10) Все Иезуитские Училища, в Империи учрежденные и впредь учреждаемые, подчиняются Иезуитской Академии.

 

11) Генерал Ордена, не имея возможности всегда находиться в Полоцке, по причине обязанностей по его Ордену, управляет Академиею, так как и всегда бывало в сем Ордене, посредством Провинциала и Ректора сей самой Академии.

 

12) Ректор Академии имеет при себе четырех Советников или помощников, для облегчения его в отправлении должности и для совокупного рассуждения в важнейших предметах.

 

13) Каждый Декан Факультета представляет Ректору на усмотрение, что найдет полезным для введения вновь в употребление в его Факультет.

 

14) При Академии находится Канцлер, избираемый из людей, известнейших по своим обширным познаниям в науках, по своей неограниченной ревности и по испытанной способности к исправлению обязанностей сего звания. Должность его есть воспомоществовать Ректору в распоряжении учением, в управлении упражнений и публичных актов и суждений о познаниях тех, кои имеют быть допущены к актам, и к возведению на степени.

 

15) При Академии находится Секретарь, избираемый из самого Ордена. Он ведет список всем ученикам, постоянно посещающим училище; хранит Ректорскую печать и безмездно исправляет должность свои в отношении к ученикам.

 

16) Академия имеет собственного своего Нотариуса, который выдает свидетельства на получение степеней и производит все другие дела, с его должностью сопряженные.

 

17) Академия имеет Педелей («куратора») для каждого Факультета по одному.

 

18) Правила, относящиеся до поведения и занятий в науках учеников, выставляются публично; ректор же с подчиненными ему управляющими надзирает за точным их соблюдением.

 

19) Провинциал, при ежегодном осматривании Коллегии и других училищ сего Ордена, входит в порядок и успехи учения, делает о том донесения Генералу, который со своей стороны препровождает оные Министру Народного Просвещения.

 

20) Полоцкая Иезуитская типография состоит в ведении тамошней Академии. Цензура печатаемых в ней книг вверяется трем ученым Членам Общества, известным своими достоинствами.

 

21) Если бы какой-нибудь ученик, особливо из высших классов оказался виновным в непослушании или в сопротивлении при важных случаях, то Ректор имеет право требовать посредства от Правительства и помощи Полиции.

 

22) Письма Ректора принимаются в Почтамтах безденежно; здесь разумеются и те, которые он сам направляет к начальникам различных учебных заведений сего Ордена и письма к нему сих последних.

 

23) Академия имеет право возводить в ученые степени, как то: в достоинство Магистров свободных наук Философии, также в Доктора богословия и прав Гражданского и Канонического.

 

24) По уважению того, что Полоцкая Иезуитская Академия возведена на равную степень с Университетами, существующими в государстве, аттестаты, от оной выдаваемые, имеют равную силу с аттестатами, выдаваемыми от упомянутых Университетов.

 

25) Студенты, удостоенные по испытанию аттестатов и похвальных свидетельств от Ректора Академии, при вступлении в службу получают чины 14 класса.

 

26) Академия может беспрепятственно выписывать из чужих краев, как морем, так и сухим путем, все нужные инструменты и книги для учебных занятий и для Академической Библиотеки.

 

27) Все здания, принадлежащие Академии, равно и загородный дом, близ Полоцка стоящий, дабы Профессоры и самые ученики могли во всякое время ходить туда для пользования чистым воздухом и отдохновений от тягостных ученых занятий, будут свободны от военного постоя.

 

28) В Академии позволено будут пользоваться знаками отличия, введенными в употреблении во всех Академиях Европейских.

 

29) Письмоводство Академии и производимые в ней дела освобождаются от всех пошлин и употребления гербовой бумаги.

 

Тако утверждая Императорскою Нашею Грамотою и ограждая благосостояние Полоцкой Иезуитской Академии, Мы надеемся, что Начальство и Члены оной, ревнуя о совершении Наших намерений, потщатся ничего не упустить из виду, дабы доставить сословию сему полное и непрерывное действие на пользу Академии и подведомых ей училищ.

 

В сем уповании благоволили Мы настоящую Грамоту, яко свидетельство непреложное воли Нашей, собственноручно подписать и повелели, утвердив оную Государственной печатью, отдать для хранения на вечные времена Академии. Дана в С.-Петербурге, Марта 1 дня 1812 г.»

Гэтакім чынам, Полацкая езуіцкая акадэмія атрымала правы ўніверсітэта з трыма факультэтамі: мовазнаўства, філасофіі і вызваленых навук, тэалогіі (багасловія). Яна не толькі пазбаўлялася ад надакучлівага Віленскага ўніверсітэту, але фактычна станавілася цэнтрам яшчэ адной вучэбнай акругі.

Асноўныя палажэнні царскага ўказу расшыфроўваліся і дэталізаваліся ў «Уставе или общих Постановлениях Полоцкой иезуитской Академии». У акадэмію прымаліся вучні ўсіх саслоўяў і веравызнанняў, па заканчэнні навучання ім даваўся чын 14 класа (калежскага рэгістратара), а таксама навуковыя ступені. Вучоба на факультэце тэалогіі была разлічана на чатыры гады. Столькі ж працягваліся заняткі на факультэце філасофіі і вольных навук. Працягласць падрыхтоўкі студэнтаў, якія вывучалі мовы, дакладна не вызначалася і магла доўжыцца «соразмерно надобностям и успехам».

Урачыстае адкрыццё Акадэміі адбылося 10 чэрвеня 1812 г. З гэтай нагоды ў Полацк з’ехалася нямала высокапастаўленых асобаў, у тым ліку беларускі генерал-губернатар князь Аляксандр Віртэмбергскі са світай.

Святочныя мерапрыемствы пачынала ўрачыстае шэсце гарадскіх карпарацыяў Полацку і студэнтаў. Шэсце ўпрыгожвалі 70 сцягоў: Полацку, Полацкай езуіцкай акадэміі, Віцебску, Расійскай імперыі, герцага Вюртэмбергскага, губерняў Расіі.

Галоўныя ўрачыстасці пачаліся ў вялікай залі полацкай alma mater, дзе на залатой падушцы перад бюстам Аляксандра І памясцілі імператарскую грамату аб адкрыцці Акадэміі, былі зачытаныя віншаванні. На сямі мовах (у тым ліку і беларускай) прагучалі прамовы ў гонар імператара і высокіх удзельнікаў свята. Пасля гэтага ўсе прысутныя ў складзе ўрачыстай працэсіі накіраваліся ў касцёл Св. Стэфана. У храме быў па-польску зачытаны ўказ аб узвядзенні Полацкага калегіума ў ранг Акадэміі, была зроблена хвалебная прамова на адрас цара, былі прадэкламаваныя вершы, прысвечаныя гэтай падзеі. Па заканчэнні цырымоніі езуіты далі шыкоўны абед, разлічаны на сто чалавек. Свята вылілася і на вуліцы горада. З гарадскіх валоў палілі з пяцідзесяці гарматаў, у небе лунаў аэрастат, а ноччу езуіты зладзілі святочную ілюмінацыю.

Ледзьве паспелі адгрымець урачыстасці, а ўжо праз два тыдні ў межы Расійскай імперыі ўвайшло напалеонаўскае войска. Вучні паз’язджалі, а «прафесары збеглі ўглыб Расіі». У 1812 г. заняткі так і не пачаліся.

На падыходзе да Полацку. 25 ліпеня 1812 г.

На падыходзе да Полацку. 25 ліпеня 1812 г. (Х.В. Фабер дзю Фор, 1812 г.)

Езуіты і гэтым разам здолелі прадэманстраваць сваю лаяльнасць уладам (на баку Напалеона ваявала толькі некалькі студэнтаў). А вось у Вільні універсітэцкая прафесура і студэнцтва, наадварот, дыскрэдытавалі сябе шчырым супрацоўніцтвам з французамі – патрыятычныя колы Беларусі і Літвы звязвалі з Напалеонам спадзяванні на аднаўленне ВКЛ. Рэктар Віленскага ўніверсітэта Я. Снядэцкі, напрыклад, уваходзіў у склад Часовай урадавай камісіі, якая знаходзілася пад кантролям французскіх ваенный уладаў і выконвала функцыі вышэйшага орган грамадзянсакй адміністрацыі ў Віленскай, Гродзенскай, Мінскай губернях і Беластоцкай вобласці.

У Пецярбургу паранейшаму было дастаткова ўплывовых чыноўнікаў, якія жадалі раз і назаўжды пакласці канец Віленскаму універсітэту – рассадніку вольналюбства і варожай «пальшчызны». Менавіта тады ў калідорах Міністэрства народнай адукацыі ўзнікае план пераводу універсітэта ў Полацк (Вільні збіраліся пакінуць толькі медыцынскі факультэт). Прадугледжвалася яго зліццё з Акадэміяй. Новая адзіная навучальная ўстанова, зразумела, трапляла б у рукі полацкіх езуітаў. Але намаганнямі А. Чартарыскага, блізкага сябра Аляксандра І і даўняга апекуна Віленскага універсітэта, гэты праект быў пахаваны.

Выгнанне Напалеона з Расійскай имперыі выклікала новую хвалю актыўнасці езуітаў у Полацку. 8 студзеня 1813 г. адбылася ўрачыстая цырымонія, якая звычайна папярэднічала пачатку навучальнага года. Але з прычына малалікасці студэнцтва вучоба пачалася толькі ў сакавіку, і толькі з 3 лістапада 1813 г. у Полацкай езуіцкай акадэміі пайшоў адлік першага нармальнага навучальнага года. Аб’ектыўныя цяжкасці не маглі не адбіцца на колькасці полацкага студэнцтва ў першыя гады пасля вайны: навучанне ў Акадэміі пачалі толькі 84 чалавекі. З наступнага года адукацыйны працэс стаў прыходзіць у норму. Заняткі пачаліся 15 верасня 1814 г. і працягваліся да 15 ліпеня 1815 г. (такі час пачатку і канца вучобы захоўваўся да канца існавання акадэміі). Агульная колькасць выхаванцаў Акадэміі дасягнула тады максімальнага ўзроўню – 136 чалавек.

Апрача ўласна Акадэміі ў Полацку працаваў шэраг прама падначаленых ёй навучальных устаноў. Самай значнай з іх была пяцікласны калегіум (яго яшчэ называлі гімназіяй), дзейнасць якога таксама ажыццяўлялася на базе «Устава или общих постановлений Полоцкой иезуитской Академии и принадлежащих к оной институтов, пансионов, семинарий, бурс и прочих училищ». Там выкладала каля дзесяці настаўнікаў-езуітаў і некалькі свецкіх асоб. Аб яго папулярнасці сведчыла ўзрастаючая колькасць вучняў: калі ў 1813/1814 навучальным годзе ў калегіуме налічвалася 197 хлопчыкаў, то ў 1816/17 – 376.

З 1801 г. дзейнічаў разлічаны на 70 чалавек шляхецкі пансіён або канвікт (інтэрнат), што размяшчаўся ў асобным двухпавярховым будынку і прымыкаў з аднаго боку да касцёла, а з другога – да вучэбнага корпуса, зусім недалёка ад сталовай. Установа прызначалася для шляхецкіх дзяцей, бацькі якіх за гэта ўносілі плату (100 рублёў серабром у год, а з 1818 г. – 150 рублёў). Узначальваў яго рэгент (regens), а пры ім працавалі пяць настаўнікаў-езуітаў. Гадаванцы гэтага пансіёну згодна сваёй падрыхтоўцы наведвалі або Акадэмію, або калегіум. У 1817 г. паслугамі канвікта карысталіся 62 юнакі.

У полацкіх езуітаў была і свая парафіяльная школа, разлічаная на самых бедных дзетак. Настаўнічаў у ёй манах-езуіт. Таксама ў разліку на маламаёмасную групу навучэнцаў, але ўжо са шляхецкага стану, была разлічана семінарыя. Выкладаў у ім манах-езуіт з двума памочнікамі. У 1817 г., напрыклад, тут займаліся 33 юнакі. Апрача навучання семінарысты павінны былі прыслугоўваць падчас набажэнстваў, прыбіраць у касцёле і г.д. Большасць навучэнцаў нават забяспечвалася езуітамі уніформай.

Працягвала павялічвацца колькасць навучэнцаў полацкай бурсы езуітаў. У ёй займалася каля двух дзясяткаў хлопчыкаў. На 1818 г. у полацкіх бурсістаў мелася 28 музычных інструментаў, якія траплялі сюды альбо дзякуючы фінансавай дапамозе апекуноў установы, альбо набываліся за езуіцкія грошы. Акрамя таго ў распараджэнні навучэнцаў была багатая музычная бібліятэка: нотных твораў толькі свецкага зместу калічвалася 548.

Акрамя полацкіх навучальных устаноў Акадэміі падпарадкоўваліся калегіумы ў Віцебску, Магілёве, Оршы, Мсціслаўлі, Чачэрску, Клімавічах, Пецярбургу (існаваў да 1815 г.), Рызе, Адэсе, Астрахані, Саратаве, Раманаве (на Валыні).

Агульная колькасць выхаванцаў Акадэміі і падначаленых ёй устаноў няўхільна павялічвалася: у 1818 г. яна ўжо перавысіла 500 чалавек, а ў 1820 г., напярэдадні выгнання езуітаў, ужо набліжалася да 700.

Узначальвалі Акадэмію езуіты з багацейшым вопытам арганізацыйнай і педагагічнай дзейнасці. Першым яе рэктарам, з 1812 па 1814 гг., быў прафесар тэалогіі А. Люстыг. З 1814 па 1817 гг. кіруючыя функцыі выконваў А. Ляндэс, а з 1817 па 1820 гг. пасаду рэктара займаў выдатны тэолаг і пісьменнік Р. Бжазоўскі.

Выкладанне ў Акадэміі вялося вопытнымі вучонымі мужамі, толькі прафесарамі, якія маглі зрабіць гонар многім іншым навучальным установам, прычым, не толькі ў межах Расійскай імперыі. Утварыўся своеасаблівы сплаў амбітнай моладзі (зразумела, «моладзі» па тагачасных акадэмічных мерках) і абазнаных карыфеяў. З вядомых прычын сярод выкладчыкаў аказалася шмат іншаземцаў – Карнэлі Эверброк, Антоніа Калебота, Ігнацыа П'етрабоні, Матэа Малінары, Каэтан Анджаліні, Алаіза Руснаці, Якаб Кандраў, Петэр Лянге, Дэзідэрый Рышардо, Жак Журдан, Франсуа Гавот і многія іншыя. Працавала і нямала езуітаў – ураджэнцаў Беларусі: Францішак Дзеружынскі, Вінцэнт Бучынскі, Казімір Рагоза, Самуэль Гласко, Іосіф Цытовіч, Іасафат Залескі і інш.

Наяўнасць грашовых сродкаў дазваляла езуітам умела стымуляваць навуковую і літаратурную дзейнасць выкладчыкаў і студэнтаў. Значную ролю ў гэтым адыграў першы на тэрыторыі сучаснай Беларусі часопіс – Miesi?cznik Po?ocki («Полацкі штомесячнік»), які складаўся з шасці раздзелаў: літаратуры і вызваленых навук, маральна-філасофскага, фізіка-матэматычнага, гістарычнага, крытыкі і літаратурных навін. Выданне выходзіла на працягу 1818–1820 гг. Усяго за час яго існавання пабачыла свет 14 нумароў, або сшыткаў, аб'яднаных у чатыры тамы.

Аднак вельмі хутка сітуацыя стала змяняцца не на карысць полацкіх езуітаў. 17 жніўня 1814 г. папа Пій VII абнародаваў брэве Sollicitudo omnium ecclesiarum («Клопат усіх цэркваў») аб легалізацыі Таварыства Ісуса і аднаўленні яго ранейшых прывілеяў. Гэта азначала, што расійскае самадзяржаўе па сутнасці страчвала аднаасобны кантроль за езуітамі, а таму стала сумнявацца ў неабходнасці трываць на сваёй тэрыторыі гэты перадавы атрад каталіцызму. Праваслаўныя іерархі, устрывожаныя поспехамі Ордэна (нават патомны расійскі арыстакрат князь Дзмітры Галіцын стаў езуіцкім місіянерам!) і спалоханыя далейшымі перспектывамі яго экспансіі, здолелі пераканаць Аляксандра І у неабходнасці прыняцця актыўных антыезуіцкіх мер. Да поўнай забароны Таварыства Ісуса пакуль не дайшло, але 20 снежня 1815 г. імператарскім указам езуітаў выдалілі з абедзвюх расійскіх сталіц – Пецярбургу і Масквы. На тэрыторыі Беларусі Ордэну забаранілі прымаць на вучобу дзяцей праваслаўнага веравызнання.

13 сакавіка 1820 г. Аляксандр І загадаў: «1) Иезуитов, как забывших священный долг не только благодарности, но и верноподданнической присяги, и поэтому недостойных пользоваться покровительством Российских законов, выслать под присмотром полиции, за пределы государства и впредь ни под каким видом и наименованием не впускать в Россию; 2) Полоцкую иезуитскую академию и подведомственные ей училища упразднить».

За кароткі перыяд існавання Полацкай езуіцкай акадэміяй было падрыхтавана нямала кваліфікаваных спецыялістаў. Розныя навуковыя ступені былі прысуджаныя 123 выпускнікам. Напрыклад, дактарамі тэалогіі і кананічнага права сталі 17, а дактарамі грамадзянскага права –43 чалавекі. Ступень магістра філасофіі заслужылі 10 выпускнікоў, тэалогіі 13, - вызваленых навук – 2. Са сцен Полацкай акадэміі выйшла шмат цудоўна адукаваных і выхаваных людзей – мастакі, свтары, чынонікі і проста абывацелі.

Многія выкладчыкі і выпускнікі Полацкай alma mater занялі годнае месца ў гісторыі. Был прафесар тэалогіі Полацкай езуіцкай акадэміі Францішак Дзяружынскі (1779-1850) пасля выязду за межы Расійскай імперыі бый накіраваны Святым Папскім Прастолам у ЗША. У Новым Свеце ён працягнуў сваю педагагічную дзейнасць (выкладаў у Джорджтаўнскім універсітэце), займаўся актыўнай арганізацыйнай работай па стварэнні сістэмы каталічкай адукацыі ў краіне і, нарэшце, узначаліў мясцовае падраздзяленне Таварыства Ісуса.

Прафесар філасофіі полацкай акадэміі Вінцэнт Бучынскі (1789-1853) пасля 1820 г. выкладаў філасофію і тэалогію ў аўстрыйскіх каталіцкіх установах Цярнопаля, Граца, Лінца, Інсбрука, а потым Лувенскім універсітэце, куды перайшоў па запрашэнню караля Бельгіі. Бучынскаму належыць арыгінальная трохтомная праца «Філасофскія разважанні», укую даследчыкі па праву лічаць вяршыняй полацкай школы неасхаластыкі.

Вывучаў філасофію і тэалогію ў Полацку і галандзец Ян Ротан (1785-1853). Пасля вымушанага выгнання з Расійскай імперыі таленавіты езуіт здолеў зрабіць паспяховую кар’еру ў Таварыстве Ісуса.

Ян Ротан

Ян Ротан (гравюра ХІХ ст.)

Спачатку ён быў прызначаны рэктарам толькі што адчыненага езуіцкага калегіума ў Турыне, а потым – віцэ-правінцыялам Ордэна ў Італіі. 9 ліпеня 1829 г. Яна Ротана абралі генералам Таварыства Ісуса. Яго больш чым дваццацігадовая дзейнасць на гэтай высокай пасадзе шмат у чым садзейнічала хуткаму аднаўленню значнага ўплыву Таварыства Ісуса. За гэты час у два з паловай разы узрасла колькасць членаў Ордэна (да 5 тыс. чалавек), амаль удвая павялічылася колькасць вышэйшых езуіцкіх навучальных устаноў (з 55 да 100).

Атрымаў шырокую вядомасць у свеце Максіміліян Станіслаў Рыла (1802-1848) – філосаф, археолаг, арыенталіст, каталіцкі місіянер на Блізкім Усходзе і ў Паўночнай Афрыцы.

Максіміліян Рыла ва ўсходняй вопратцы

Максіміліян Рыла ва ўсходняй вопратцы (сярэдзіна ХІХ ст.)

Пасля заканчэння Полацкай езуіцкай акадэміі са званнем магістра філасофіі ён накіраваўся вучыцца ў Віленскі ўніверсітэт. Выгнанне з Расійскай імперыі Таварыства Ісуса, з якім малады чалавек марыў звязаць свій лёс, вымусіла М.С. Рылу працягнуць навучанне ў Грыгарыянскім універсітэце ў Рыме, дзе ён уступіў у Езуіцкі ордэн і атрыма званне прафесара філасофіі. У далейшым М.С. Рыла вядзе актыўную навуковую і місіянерскую дзейнасць на Блізкім Усходзе. В 1836-1837 гг. Ён адным з першых даследаваў руіны старажытнага Вавілона і ахвяраваў музею Ватыкана багатую калекцыю археалагічных знаходак. У 1837 г. Рыла быў абраны ў Папскую археалагічную акадэмію і Арыенталагічнае таварыства ў Францыі. Пасля вяртання на Блізкі Ўсход яго намаганнямі ў Бейруце быў засзнаваны Азіяцкі калегіум (1841), які з часам быў пераўтвораны ў дзеючы і ўнашы дні Бейруцкі ўніверсітэт Св. Іосіфа. У 1844-1846 гг. М.С. Рыла займае адказную пасаду рэктара папскага Урбаніянскага калегіума ў Рыме, вудучай езуіцкай навучальнай установы па падрыхтоўцы святароў для місіянерскай дзейнасці. Апошнія дні жыцця М.С. Рыла правёў у Паўночнай Афрыцы, дзе ў якасці апостальскага вікарыя кіраваў езуіцкай місіяй у даліне ракі Ніл.

Полацкія езуіцкія вучальныя ўстановы рыхтавалі не толькі актыўных служак каталіцкай веры. Сярод выхаванцаў Акадэміі вылучаюцца і постаці, якія пакінулі глыбокі след у гісторыі Уніяцкай і Праваслаўнай цэркваў. Так, са сцен Полацкай езуіцкай акадэміі са ступенню кандыдата філасофіі выйшаў уніят па верывызнанні Васіль Лужынскі (1791-1879).

Васіль (Лужынскі), архіепіскап Полацкі і Віцебскі

Васіль (Лужынскі), архіепіскап Полацкі і Віцебскі (другая палова ХІХ ст.)

Пасля працягу адукацыі ў Галоўнай каталіцкай семінарыі пры Віленскім універсітэце (вучоба ўвянчалася атрыманнем ступені доктара багаслоўя) В. Лужынскі займаў адказныя пасады ва ўніяцкай царкве Беларусі. У 1833 г. ён становіцца біскупам Аршанскім, вікарыям, а ў 1838 г. – правячым архіерэям Беларускага ўніяцкага арцыбіскупства. Будучы з самога пачатку сваёй дзейнасці перакананым прыхільнікам вяртання ўніятаў ва ўлонне праваслаўнай царквы, В. Лужынскі адыграў адну з цэнтральных роляў у арганізацыі і правядзенні Полацкага сабора. 12 лютага 1839 г. пад час сумеснага служэння з іншымі ўніяцкімі архіерэямі – Іосіфам (Сямашкам) і Антоніям (Зубко) – В. Лужынскі прыняў акт далучэння ўніяцкай царквы да праваслаўнай. У 1841 г. ён быў узведзены у сан арцыбіскупа Полацкага і Віцебскага. Пасля вызваленя да кіраўніцтва епархіяй ён быў прызначаны членам Свяцейшага Сінода (1866) – вышэйшага органа кіравання Рускай праваслаўнай царквы. За заслугі перад Расійскай імперыяй арцыбіскуп Полацкі і Віцебскі Васіль (Лужынскі) быў узнагароджаны ордэнам Святога Уладзіміра 2-ай (1845) і 1-ай (1866) ступеняў, ордэнам Святога Аляксандра Неўскага (1851) і ордэнам Святой Ганны (1838).

Лёс распарадзіўся такім чынам, што важнейшая падзея ў царкоўнай гісторыі Беларусі ХІХ ст. – Полацкі сабор 1839 г. – не абыйшлося без удзелу толькі аднаго выхаванца полацкіх езуітаў. Узгаданы вышэй Антоній Зубко (1797-1884) зрабіў кар’еру, вельмі падобную на кар’еру В.Лужынскага. У 1818 г. ён скончыў Полацкую езуіцкую акадэмію са ступенню кандыдата філасофіі, потым вучыўся ў Вільні, дзе атрымаў ступень кандыдата багаслоўя.

Антоній (Зубко), архіепіскап Мінскі і Бабруйскі

Антоній (Зубко), архіепіскап Мінскі і Бабруйскі

У 1827 г. А. Зубко быў накіраваны ў Жыровічы для адкрыцця Літоўскай духоўнай семінарыі, першым рэктарам якой неўзабаве і быў прызначаны. У 1834 г. ён становіцца біскупам Брэсцкмі, вікарыям уніяцкай Літоўскай еперхіі. Пасля ліквідацыі ўніяцтва, у 1841 г., А. Зубко быў узведзены ў сан арцыбіскупа Мінскага і Бабруйскага. Апошнія гады свайго жыцця правёў у малітвах у цішы манастырскіх сцен.

Педагагічны і мастацкі талент Г. Грубера зрабіў моцны ўплыў на твворчае станаўленне мадальера, скульптара, жывапісца, гравёра, аднаго з найбольш уплывовых дзеячаў рускага мастацтва ХІХ ст. графа Фёдара Пятровіча Талстога (1783-1873). Няледзячы на арыстакратычнае паходжанне і высокую пасаду бацькі (служыў начальнікам крыгс-камісарыяту – установы, якая адказвала за забеспячэнне арміі), дзевяцігадовы Фёдар быў адпраўлены ў Полацкі езуіцкі калегіум, дзе пад кіраўніцтвам Г. Грубера пачаў прафесійна займацца жывапісам. Сямейныя абставіны вымусілі хлопчыка праз некалькі гадоў пакінуць Полацк. Аднак ні вучоба ў Марскім кадэцкім корпусе, ні ваенная служба, ні пярэчанні з боку бацькі, які не лічыў жывапіс заняткам, годным для прадстаўніка вышэйшага расійскага свету, не магглі змяніць творчую натуру Ф.П. Талстога. Ён вольным слухачом наведваў Акадэмію мастацтваў у Санкт-Пецярбургу, пакінуў армію і, пазбаўлены падтрымкі сям’і, цалкам прысвяціў сябе выяўленчаму мастацтву.

Фёдар Пятровіч Талстой (1850 г.)

Фёдар Пятровіч Талстой (С.К. Заранка, 1850 г.)

У 1810-1828 гг. Ф.П. Талстой працаваў ан Санкт-Пецярбургскім манетным двары на пасадзе медальера,у 1828 г., атрымаўшы чын стацкага саветніка, быў прызначаны віцэ-прэзідэнтам Акадэміі мастацтваў. Са з’яўленнем серыі яго медальёнаў у гонар вайны 1812 г. (над гэтай серыяй Талстой працаваў больш за 20 гадоў) да мастака прыйшло сусветнае прызнанне. Амаль усе еўрапейскія акадэміі мастацтваў абралі Ф.П. Талстога сваім анаровым членам. З 1846 па 1851 гг. Мастак выконваў царскі загад па афармленні маскоўскага храма Хрыста Збавіцеля, дзе ім паміж іншага былі створаны чатыры галоўныя і восем бакавых дзвярэй з арнаментамі і каласальнымі круглымі фігурамі і бюстамі. У 1849 г. за высокія заслугі ў галіне скульптурнай творчасці Ф.П. Талстой становіцца прафесарам Акадэміі мастацтваў. У 1849 г. яму быол прысвоена званне прафесара скульптуры. Вядомы Ф.П. Талстой і сваімі акварэлямі, якія ўяўляюсь сабой сапраўдныя шэдэўры гэтага віду жывапісу.

Медальён Ф.П. Талстога «Уцёкі Напалеона за Нёман»

Медальён Ф.П. Талстога «Уцёкі Напалеона за Нёман»

Мадальён Ф.П. Талстого «Вызваленне Амстэрдама»

Мадальён Ф.П. Талстого «Вызваленне Амстэрдама»

У гісторыі рускага мастацтва графу Ф.П. Талстому належыць асаблівае месца не толькі як шчодра адоранаму талентам, шматбаковаму мастаку, але й як чалавеку, які сваім пераходам з арыстакратычнага асяроддзя узвысіў значэнне артыстычнай прафесіі у вачах грамадства і шматгадовай самаахвярнай працай на пасадзе віцэ-прэзідэнта Акадэміі мастацтваў спрыяў развіццю маладых мастакоў.

Выдатным жывапісцам стаў яшч адзін выхаванец полацкіх езуітаў – Валенцій Ваньковіч (1800-1842).

Валенці Ваньковіч, аўтапартрэт (каля 1840 г.)

Валенці Ваньковіч, аўтапартрэт (каля 1840 г.)

Пасля выгнання езуітаў ён працягнуў адукацыю ў Вільні. Па заканчэнні універсітэта за творчыя дасягненні быў накіраваны за дзяржаўны кошт на вучобу ў Пецярбургскую мастацкую акадэмію, дзе стаў адным з трох выпускнікоў, узнагароджаных залатым медалём. Асабліва праславіўся сваімі партрэтнымі палотнамі. Яго карціна «Міцкевіч на скале Аюдаг» (1828) заваявала такую папулярнасць, што Ваньковічу прыйшлося выканаць яшчэ некалькі копіяў гэтай работы, у тым ліку адну па заказу самога героя карціны. Дзякуючы гэтай выяве Адама Міцкевіча В. Ваньковіч заслужыў ганаровае месца класіка ў польскім, літоўскім і беларускім мастацтве. Яго творы захоўваюцца ў зборах Вільні, Пеццярбурга, Варшавы, Кракава, Парыжу, а таксама прадстаўлены ў Дзяржаўным мастацкім музеі Рэспублікі Беларусь.

«Адам Міцкевіч на скале Аю-Даг» В. Ваньковіча (1828 г.)

«Адам Міцкевіч на скале Аю-Даг» В. Ваньковіча (1828 г.)

Ян Баршчэўскі (сярэдзіна 1790-х – 1851) быў польска- і беларускамоўным пісьменнікам, адным з пачынальнікаў новай беларускай літаратуры, выдаўцом, аматарам беларускай старасветчыны і збіральнікам беларускага фальклору.

Ян Баршчэўскі (1840-я гг.)

Ян Баршчэўскі (Караль Жукоўскі, 1840-я гг.)

Яго зборнік «Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях» не проста займае выдатнае месца ў гісторыі беларускай літаратуры (у польскамоўны тэкст аўтра устаўляе ластаткова вялікія кавалкі тэксту, напісанага па-беларуску), не проста выдатны ўзор рамантызму ў літаратуры, шмат у чым падобны да гогалеўскай «маларасійскай» прозы (напрыклад, «Вечера на хуторе близ Диканьки»), але таксама адна з каштоўных крыніц па этнаграфіі беларусаў першай паловы ХІХ ст. (Выдаўцом першых трох томікаў твораў Баршчэўскага быў Ян Эйнерлінг – яшчэ адзін выхаванец Полацкай езуіцкай акадэміі).


Тытульны ліст «Шляхціца Завальні» Я. Баршчэўскага (1844 г.)

Тытульны ліст «Шляхціца Завальні» Я. Баршчэўскага (Пецярбург, 1844 г.)