Маршрут №1
ПРАРЫЎ ДА ПЕРАМОГІ

в. Гомель – г.п. Ушачы – в. Двор-Пліна – г. Лепель

Па дарозе ў в. Гомель

У гісторыю Вялікай Айчыннай вайны назаўжды ўпісаны подзвіг абаронцаў Полацкага ўмацаванага раёна, якія 21 суткі ўтрымлівалі ворага, які рваўся да Масквы.

План абарончых работ Беларускай ваеннай акругі на 1927–1928 гг. прадугледжваў пабудову 40 агнявых кропак. Тут варта згадаць пра такія паняцці, як ДАК і ДЗОТ. ДОТ – гэта доўгачасовая агнявая кропка, якая будавалася з бетону і прызначалася для хованкі ад варожых абстрэлаў. ДЗОТ – дрэвазямляная агнявая кропка, збудаванне з бярвення, дошак і земляной прысыпкі, узброенае, як правіла, кулямётамі. Асноўнымі яго перавагамі з'яўляюцца раптоўнасць пры адкрыцці агню, а таксама магчымасць хуткага ўзвядзення пры абмежаваных рэсурсах. На «Поле ратнай славы» былі пабудаваны менавіта доты.

У 1939 г. пасля змены дзяржаўнай мяжы баявыя збудаванні закансервавалі, а ўлетку 1941-га яны паслужылі абаронцам Айчыны. Працягласць Полацкага УРа па фронце складала каля 60 км. Абарончыя збудаванні размяшчаліся такім чынам, каб прыкрываць горад, важны чыгуначны вузел, з найбольш верагодных напрамкаў наступлення.

У частку экспазіцыі комплексу ўключаны два доты. Таксама ў непасрэднай блізкасці знаходзяцца і іншыя доўгачасовыя агнявыя кропкі, а калі аб'ехаць возера Гомель і апынуцца на паўночна-заходнім яго беразе каля вёсак Зазер'е і Гарнаполле, то можна ўбачыць яшчэ сем дотаў.

На тэрыторыі гісторыка-культурнага комплексу «Поле ратнай славы»

Хроніка Вялікай Айчыннай так апісвае падзеі, якія тут адбываліся.
У першыя дні вайны нямецкая танкавая дывізія, прайшоўшы ад мяжы праз Глыбокае і Паставы каля 200 км, нечакана для сябе натыкнулася на ўпартую абарону. 27 чэрвеня, калі перадавы атрад дасягнуў пераправы ля ракі Ушача, на яго абрынуўся магутны ўдар гаўбіц. Немцы былі настолькі напалоханыя, што без усялякага супраціўлення здаліся ў палон. На допыце, як сведчылі потым відавочцы, палонныя прызнаваліся, што не чакалі сустрэць тут адпор. Тым часам у раён Полацка паспелі прыбыць стралковыя дывізіі з Удмуртыі, Пермі і Башкірыі. Пазіцыі Полацкага ўмацаванага раёна заняла дывізія палкоўніка Аляксея Іванавіча Зыгіна, перакінутая з Чэлябінска.

3 ліпеня 1941 г., падцягнуўшы асноўныя сілы, танкавая дывізія вермахта аднавіла наступ. Сустрэўшы контрудар у паласе полацкіх дотаў, танкі павярнулі ў абыход на Дзісну, а на штурм умацаванняў вораг кінуў матарызаваную дывізію. Аднак і яе атакі былі паспяхова адбіты.

Гітлераўцы рыхтаваліся да вырашальнага штурму Полацкага ўмацаванага раёна. Раніцай 15 ліпеня па дотах каля вёскі Гомель быў адкрыты ўраганны агонь. На працягу гадзіны дзясяткі гармат расстрэльвалі іх ва ўпор.

Па ўспамінах нямецкіх афіцэраў, іх дзівіла, што рускія бетонныя бункеры працягвалі стаяць у гэтым пякельным агні.

Пасля абстрэлу ў атаку пайшлі штурмавыя групы і натыкнуліся на кулямётны агонь. Толькі знішчыўшы нашых байцоў у траншэях, яны змаглі падабрацца да дотаў. На гэтым участку абарона была прарваная. 21 ліпеня падчас начнога бою часткам камбрыга Зыгіна ўдалося вырвацца з акружэння разам з тэхнікай і цяжкім узбраеннем.

За ўмелае кіраўніцтва абаронай Полацкага ўмацаванага раёна, асабістую мужнасць і паспяховую выснову часцей з акружэння Аляксей Іванавіч Зыгін быў узнагароджаны ордэнам Леніна і атрымаў званне генерал-маёра. Сёння яго імем названа адна з вуліц Полацка.

---

На Полі ратнай славы

Унутры дота

Бетонная абарона дотаў была здольная вытрымаць трапленне снарада 203-міліметровай гаўбіцы. Ва ўмацаваным раёне таксама меліся збудаванні для пунктаў кіравання, сістэмы сувязі, склады боепрыпасаў, сховішча для вайсковых падраздзяленняў і баявой тэхнікі, траншэі, хованкі.

У доце на ўзбраенні па штаце складаліся тры станковыя (сістэмы «Максім») і два ручныя кулямёты. Кожны агнявы пункт абсталяваны ўласнай сістэмай сувязі (радыёстанцыя, сігналізацыя і тэлефонная лінія), назіранні (перыскоп), энергазабеспячэння (размеркавальны шчыток, бензагенератар), вентыляцыі і ацяплення. Астуджэнне кулямётаў ажыццяўлялася пры дапамозе бака з вадой, помпы і сістэмы трубаправодаў.

---

Унутры дота

На тэрыторыі мемарыяльнага комплексу «Партызанам брыгады імя К.Я. Варашылава»

Тут, на ўзгорку над возерам Шчаты, яшчэ з савецкіх часоў стаіць мемарыял, прысвечаны партызанскаму руху, разгорнутаму падчас вайны ў лясах Полацкага і Ушацкага раёнаў.

---

Мемарыяльны комплекс «Партызанам брыгады імя К.Я. Варашылава»

Па дарозе ў г.п. Ушачы

Гарадскі пасёлак Ушачы размешчаны на беразе аднайменнай ракі і вядомы з XVI ст. як вялікакняжае мястэчка пры замку. У летапісныя часы тут пачыналася вушацка-Друцкая валока, якая з'яўлялася адной са складнікаў эканамічнай моцы Полацкага княства.

У 1758 г. мястэчку Ушачы былі дараваны магдэбургскае права і герб – выява святога Лаўрэнція ў белым полі каля залатой ракі.

Пасля першага падзелу Рэчы Паспалітай Ушачы становяцца цэнтрам земляў былога Полацкага ваяводства, якія засталіся ў складзе Вялікага княства Літоўскага. Пасля другога падзелу Рэчы Паспалітай край увайшоў у склад Расійскай імперыі. З канца XVIII стагоддзя Ушачы – пазаштатны горад, цэнтр воласці Лепельскага павета.

Вялікім людскім стратам і разбурэнням Ушачы падвергліся падчас Айчыннай вайны 1812 года. У селішчы некаторы час размяшчаўся штаб генерала Вітгенштэйна, таксама тут спыняўся Напалеон.

У 1917 г. ва Ушацкай воласці ўсталявалася савецкая ўлада. У канцы 1919 г. Ушацкая воласць увайшла ў склад РСФСР. У 1924 г. утвораны Ушацкі раён, а з 1938 г. Ушачы – гарадскі пасёлак.

3 ліпеня 1941 г. Ушачы былі акупаваны нямецка-фашысцкімі захопнікамі.

У г.п. Ушачы
Каля Ушацкага музея народнай славы імя Героя Савецкага Саюза У.Е. Лабанка

Уладзімір Елісеевіч Лабанок нарадзіўся ў 1907 г. у сялянскай сям'і ў вёсцы Востраў Пухавіцкага раёна Мінскай вобласці.

Самым галоўным перыядам яго жыцця былі партызанскія гады. У жніўні 1941 г. Лабанок узначаліў Лепельскі падпольны райкам, адначасова з сакавіка 1942 г. быў камандзірам партызанскага атрада № 68, са жніўня 1942 г. стаў камісарам Чашніцкай партызанскай брыгады Дубава, а ў ліпені 1943-га – камандзірам Лепельскай партызанскай брыгады.

---

Уладзімір Елісеевіч Лабанок

У красавіку 1944 г. Уладзімір Лабанок кіраваў баявымі дзеяннямі полацкіх партызан па адбіцці найбуйнейшай карнай экспедыцыі нямецка-фашысцкіх захопнікаў. У траўны кальцо акружэння было прарвана, асноўныя сілы партызан і некалькі тысяч жыхароў зоны вырваліся са смяротнай пасткі.

За асаблівыя заслугі ў развіцці партызанскага руху палкоўніку Уладзіміру Елісеевічу Лабанку Указам Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза з уручэннем ордэна Леніна і медаля «Залатая Зорка». У гісторыі партызанскага руху на беларускай зямлі гэта адзіны выпадак узнагароджання партызанскага камандзіра высокім палкаводчым ордэнам.

Экскурсія па музею

Каля магілы ахвяр фашызму

Пасёлак Ушачы быў цэнтрам расправы над мірнымі жыхарамі. Іх вешалі, мучылі, расстрэльвалі. Шыбеніцы на цэнтральнай плошчы сімвалізавалі «новы» парадак. Толькі за адзін год ва Ушачах гітлераўцы знішчылі 1200 чалавек, 925 з іх былі яўрэйскай нацыянальнасці.

У кастрычніку 1941 г. па распараджэнні ваеннага каменданта Ушач усё насельніцтва яўрэйскай нацыянальнасці было адпраўлена ў гета, абгароджанае ў два рады калючым дротам. Уваход туды жыхарам пасёлка быў забаронены. У снежні 1941 г. ва Ушачы прыгналі каля 500 яўрэяў з суседніх вёсак і размясцілі іх у другім гета. Створаныя з вязняў працоўныя калоны выводзілі пад аховай паліцыі для расчысткі вуліц, разгрузкі аўтамабіляў. Пастаяннымі былі здзекі, рабункі і забойствы. Умовы пражывання ў гета былі жудаснымі: людзі паміралі ад холаду, голаду, хвароб.

12 студзеня 1942 г. усіх яўрэяў выгналі з дамоў, каля пяці гадзін трымалі на марозе, а затым пад канвоем павялі ў бок мясцовых могілак, дзе ўжо былі падрыхтаваны ямы. Для расправы прыбыў карны атрад з Полацка.

Месца фашысты выбралі невыпадкова. Вакол яго былі пагоркі, на якіх ужо стаялі кулямёты. Калі б вязні сталі масава ўцякаць, у іх было б вельмі мала шанцаў вырвацца з гэтага катла.

---

Каля магілы ахвяр фашызму

Каля брацкай магілы партызан, падпольшчыкаў і савецкіх воінаў

Помнік прысвечаны воінам 1-й Антыфашысцкай брыгады і іх камандзіру Гіль-Радзівонаву.

Уладзімір Уладзіміравіч Гіль (псеўданім Радзівонаў) нарадзіўся ў 1906 г. у горадзе Вілейка Віленскай губерні (цяпер Мінская вобласць). Падпалкоўнік Чырвонай арміі. У ліпені 1941 г. ён патрапіў у нямецкі палон.

Гіль, які дасканала валодаў нямецкай, французскай і польскай мовамі, пагадзіўся працаваць на немцаў, гэта значыць добраахвотна пайшоў на супрацоўніцтва з гітлераўскай знешняй разведкай СД. Узначаліў Баявы саюз рускіх нацыяналістаў, створаны органам нямецкай разведкі для прыкрыцця разведвальна-дыверсійнай дзейнасці супраць СССР. Камандаваў шэрагам фарміраванняў СС, апошнім з якіх была 1-я руская нацыянальная брыгада СС «Дружына».

У жніўні 1943 г. Гіль быў перавербаваны і перайшоў разам з большай часткай сваёй брыгады на савецкі бок. З ліку перабежчыкаў была сфарміравана 1-я Антыфашысцкая партызанская брыгада пад яго камандаваннем. У 1944 г. падчас прарыву з акружэння ён атрымаў смяротнае раненне. Пасля вайны гісторыя палкоўніка Гіля абрасла чуткамі і здагадкамі. Яго асоба да гэтага часу застаецца загадкай.

У верасні 1942 г. партызаны правялі некалькі наступальных аперацый, што дазволіла вызваліць Ушачы ад нямецкіх захопнікаў. Са снежня 1943 па красавік 1944 года ў пасёлку дыслакаваліся штабы Полацка-Лепельскай аператыўнай групы і Беларускага штаба партызанскага руху. Узімку на лёдзе возера Вячэлле дзейнічаў партызанскі аэрадром.

Па дарозе ў в. Двор-Пліна (да мемарыяльнага комплексу «Прарыў»)

Полацка-Лепельская партызанская зона – адна з найбуйнейшых на тэрыторыі нашай краіны ў гады Вялікай Айчыннай вайны. Яе па праве можна было назваць партызанскай рэспублікай са сталіцай у гарадскім пасёлку Ушачы. Непакорны край ахопліваў тэрыторыю больш за 3 тысячы квадратных кіламетраў.

Нямецка-фашысцкія захопнікі занялі Ушачы ўжо ў пачатку ліпеня 1941 г. У верасні 1943-га была створана партызанская зона, дзе знаходзілася 16 брыгад колькасцю больш за 17 тысяч чалавек.

Партызанская рэспубліка не давала спакою акупантам. Каб ачысціць свае тылы ад партызан Полацка-Лепельскай зоны, у снежні 1943 – лютым 1944 года гітлераўцы распачалі пяць безвыніковых спроб. Тады ўвесну 1944 г. былі распрацаваны дзве карныя аперацыі пад назовамі «Свята вясны» і «Морослы дождж». Супраць 17 тысяч партызан да межаў партызанскай зоны было сцягнута больш за 60 тысяч карнікаў.

11 красавіка 1944 г. пачалася адна з найзначнейшых за ўсю гісторыю Вялікай Айчыннай вайны карная аперацыя. 25 сутак партызаны вялі цяжкія баі, але ў канцы красавіка Ушачы ўсё ж былі імі пакінуты. Раней 230-кіламетровая абарона скарацілася да 20 кіламетраў. 4 траўня карнікі блакавалі народных мсціўцаў на невялікай плошчы Матырынскага лесу. У ноч на 5 траўня акружаныя атрады ажыццявілі прарыў блакады. Узначаліў партызанскі прарыў Уладзімір Елісеевіч Лабанок.

На месцы, дзе партызанам на чале з будучым Героем Савецкага Саюза У.Е. Лабанком удалося прарваць блакаду і змагацца з карнымі атрадамі да падыходу часцей Чырвонай арміі, у 1974 г. быў створаны мемарыяльны комплекс. У 2015-2016 гг. прайшла капітальная рэстаўрацыя помніка. Увесь ансамбль комплексу пабудаваны такім чынам, што наведвальнік праходзіць па тым шляху, у тым напрамку, у якім прарываліся партызаны.

На тэрыторыі мэмарыяльнага комплексу «Прарыў»

Асноўным элементам мемарыяльнага комплексу выступаюць глыбы-пілоны, якія ўвасабляюць варожыя войскі колькасцю 60 000 чалавек, якія павінны былі назаўжды агнём і свінцом знішчыць партызанскую рэспубліку. Глыбы разарваныя, што адзначыць прарыў блакады. Паміж стэламі ўзвышаецца постаць партызана з аўтаматам у руцэ, у апошнім кідку які гераічна праламаў «сцяну». З правага боку ад скульптуры знаходзяцца 33 мемарыяльныя пліты, дзе пазначаны імёны 1450 герояў, якія загінулі падчас блакады і прарыву.

Важным складальнікам мемарыяльнага ансамбля з'яўляецца брацкая магіла, размешчаная на верхняй пляцоўцы. Тут пахавана больш за 450 загінуўшых партызан, воінаў Савецкай арміі і мірных жыхароў. На ўзвышшы пасаджана 16 дубоў, якія сімвалізуюць мужнасць і цягавітасць 16 партызанскіх брыгад. Побач з пахаваннем усталявана кампазіцыя «Апошні прывал», якая складаецца з трох вылітых у бронзе вінтовак, пастаўленых у «піраміду» і вянчаных стужкай з надпісам «Яны загінулі ў барацьбе з ворагам, выканаўшы свой святы абавязак перад Савецкай Радзімай і гісторыяй».

---

На тэрыторыі мэмарыяльнага комплексу «Прарыў»

У ходзе рэканструкцыі многія элементы мемарыяльнага комплексу выканалі з граніту – сімвала стойкасці, вечнасці. Перавага чырвонага граніту падкрэслівае той факт, што стойкасць гэтая каштавала шматлікіх жыццяў.

---

На тэрыторыі мэмарыяльнага комплексу «Прарыў»

Новай часткай мемарыяльнага комплексу з'яўляецца імправізаваная «Партызанская вёска», якая знаёміць з побытам партызан Полацка-Лепельскай партызанскай зоны. Яшчэ адна навіна – выстава ваеннай тэхнікі.

---

На тэрыторыі мэмарыяльнага комплексу «Прарыў»

Па дарозе ў г. Лепель.

У Х-ХII стст. Лепельскія землі ўваходзілі ў склад Полацкага княства, а пазней у склад Вялікага княства Літоўскага. Першыя летапісныя згадкі пра Лепеля адносяцца да 1439 года. Размешчаны на важнейшым гандлёвым шляху «з варагаў у грэкі», Лепель спрадвеку меў стратэгічнае значэнне, якое і вызначыла яго шматвяковую гісторыю. У ходзе незлічоных войн за права валодання краем горад не раз падвяргаўся разрабаванню і разбурэнню, а Лепельскі край – спусташэнню.

Па другім падзеле Рэчы Паспалітай лепельскія землі адышлі да Расійскай імперыі. У 1805 г. па ўказе Аляксандра I мястэчка Лепель атрымала статус павятовага горада Віцебскай губерні. Будаўніцтва Бярэзінскай воднай сістэмы, якая злучыла галоўныя водныя артэрыі таго часу – Днепр і Заходнюю Дзвіну, садзейнічала развіццю горада, ператварэнню яго ў значны эканамічны і культурны цэнтр.

Да канца ХІХ стагоддзя ў Лепелі жылі больш за 6 тысяч чалавек. Развіваліся сельская гаспадарка і прамысловасць. Савецкая ўлада на Лепельшчыне была ўстаноўлена на працягу двух дзён у лістападзе 1917 г. У ноч з 3 на 4 ліпеня 1941 г. горад быў акупаваны нямецка-фашысцкімі войскамі.

Усяго ў Лепельскім раёне вялі дзейнасць каля 40 падпольных арганізацый. Дзейнічалі такія партызанскія брыгады, як «Дубава», «Жалязняк», «Чэкіст», брыгада імя Панамарэнкі і іншыя. За гады вайны ў раёне нямецкімі захопнікамі было поўнасцю і часткова спалена 47 вёсак, у тым ліку разам з усімі жыхарамі. Гэта вёскі Пастрыжжа, Кісцелева, Слабодка.

У г. Лепелі
Каля памятнага знака на месцы расстрэлу мірных жыхароў

Бяду, якая прыйшла на Лепельшчыну, адчула на сабе ўсё мясцовае насельніцтва. Раней на тэрыторыі сучаснай сярэдняй школы №3 размяшчаўся садок «Дынама». Менавіта тут нацысцкія захопнікі здзяйснялі расстрэлы мірных жыхароў. Месца дзяцінства сёння было магільнікам тады.

У Лепелі ў гады Вялікай Айчыннай вайны турма знаходзілася ў будынку цяперашняга магазіна «Паляўнічы і рыбалоў» па вуліцы М. Горкага. Зняволеных савецкіх грамадзян, ваеннапалонных, падпольшчыкаў і партызан нацысты расстрэльвалі ў некалькіх месцах, у т.л. і адразу за турмой.

З паказанняў сведкі М.У. Нарушэвіч вядома пра штодзённыя масавыя расстрэлы на тэрыторыі былога саду «Дынама». З турмы зняволеных выводзілі групамі ад 5 да 20 чалавек, заганялі ўдарамі палак у магілу і там расстрэльвалі. Зімой людзей прыводзілі на расстрэл зусім босымі і напаўголымі. З трупаў здзекаваліся, калолі штыкамі. Часта растрэлы рабіліся ноччу. За год было расстраляна каля 1000 чалавек. Памяць пра гэту трагедыю захоўвае мемарыяльны знак на славу мірных жыхароў, партызан і падпольшчыкаў, якія загінулі за Радзіму.

Каля помніка партызанам

Лепельчане змагаліся з акупантамі ў партызанскіх атрадах. Першы партызанскі атрад № 68 узнік на тэрыторыі раёна вясной 1942 г. 28 жніўня 1942 г. на базе атрадаў № 68 і № 9 была сфарміравана партызанская брыгада «Дубава». Камандзірам стаў Фёдар Фаміч Дуброўскі (псеўданім Дубаў), а камісарам – Уладзімір Елісеевіч Лабанок.

У кастрычніку 1943 г. падчас Лепельскай аперацыі партызаны нанеслі ўдар па добра ўмацаваным нямецкім гарнізоне, які дыслакаваўся ў горадзе. Вораг панёс значныя страты ў жывой сіле і тэхніцы.

У ліпені 1943 г. у выніку разбуйнення брыгады «Дубава» была створана Лепельская брыгада імя І.В. Сталіна, якая дзейнічала ў Лепельскім і Ушацкім раёнах. У складзе 11 атрадаў агульнай колькасцю 1003 партызана яна злучылася з часцямі Чырвонай арміі 29 чэрвеня 1944 г.

---

Каля помніка партызанам

Па дарозе ў Лепельскі раённы краязнаўчы музей

Лепельскі раённы краязнаўчы музей быў створаны па рашэнню Савета Міністраў БССР ад 4 лістапада 1953 г. Праз год у драўляным аднапавярховым будынку на беразе Лепельскага возера адкрылася першая экспазіцыя. Пасля завяршэння будаўніцтва Лепельскай ГЭС узровень вады ў Лепельскім возеры падняўся на некалькі метраў, і вуліцу, дзе знаходзіўся музей, затапіла. Напрыканцы 1950-х яго перанеслі на скрыжаванне вуліц Калініна (Мапроўскай) і Горкага.

Музей размешчаны ў будынку былой адміністрацыі Бярэзінскай воднай сістэмы. Шэсць экспазіцыйных залаў расказваюць, як на працягу стагоддзяў на беразе Лепельскага возера жылі людзі, што рабілі і ў што верылі, якія падзеі тут адбываліся.

З 1957 па 1967 год, цэлых 10 гадоў, дырэктарам музея была ўдзельніца вайны Ніна Фадзееўна Шыпуля, а ў 1980–1982 гг. яго ўзначальваў ветэран, краязнаўца Анатоль Сямёнавіч Ханяк. Яны зрабілі вельмі шмат для развіцця выставы па тэматыцы Вялікай Айчыннай вайны.

Прадстаўленыя матэрыялы знаёмяць вас з трагічнымі і гераічнымі старонкамі гісторыі Лепельшчыны ў гады ваеннага ліхалецця. Фота, дакументы, асабістыя рэчы, зброя, газеты, улёткі, кнігі расказваюць пра абарончыя баі 1941 г. і ўдзел у іх курсантаў Лепельскага мінамётнага вучылішча, пра барацьбу лепельчан з нямецка-фашысцкімі захопнікамі ў падполлі, у радах партызан і на фронце. Таксама тут можна падрабязней даведацца пра ўраджэнцаў Лепельшчыны, якія былі ўдастоены звання Героя Савецкага Саюза. Іх партрэты займаюць цэнтральнае месца ў залі Перамогі.

Каля мемарыяльнага знака «Гармата»

Лепель апынуўся на мяжы двух франтоў: 1-га Прыбалтыйскага і 3-га Беларускага. Перад войскамі 1-га Прыбалтыйскага фронту стаяла задача развіваць наступленне на Лепель. Для гэтага патрабавалася фарсіраваць Заходнюю Дзвіну, вызваліць Бешанковічы і Чашнікі і ва ўзаемадзеянні з правым крылом 3-га Беларускага фронту наступаць на горад.

28 чэрвеня 1944 г. Лепель, важны апорны пункт, быў узяты. Заняццем горада і вузла шашэйных дарог у аператыўнай глыбіні абароны 3й танкавай арміі немцаў, а таксама захопам плацдармаў на супрацьлеглым беразе ракі Эса завяршылася Аршанска-Віцебская аперацыя.

У 1970 г. у гонар вызвалення горада ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў быў устаноўлены мемарыяльны знак, прысвечаны воінам 3-га гвардзейскага механізаванага корпуса 3-га Беларускага фронту і 43-й арміі 1-га Прыбалтыйскага фронту.

Экскурсія па музею

Маршрут №2
ТЭРЫТОРЫЯ ЖАХУ

г.п. Ветрына – аг. Празарокі – в. Лаўрынаўка – г. Глыбокае – г.п. Шаркаўшчына – в. Германовічы.

У г.п. Ветрына

Да пачатку Вялікай Айчыннай вайны мястэчка Ветрына было цэнтрам Ветрынскай пасялковай рады. Да 1939 года акрамя беларусаў у Ветрыне пражывала яўрэйская дыяспара, якая налічвала 61 чалавек. Паколькі мяжа з Польскай рэспублікай знаходзілася зусім недалёка, тут таксама размяшчаліся збудаванні Полацкага ўмацаванага раёна. У час яго абароны ў перыяд з 27 чэрвеня па 15 ліпеня 1941 г. гэты населены пункт адным з першых прыняў на сябе ўдар.

Нягледзячы на самаадданыя дзеянні байцоў Чырвонага войска, праўзыходныя сілы суперніка прымусілі нашых салдат адступіць.

Каля брацкай магілы савецкіх воінаў

Пасля ўсталявання акупацыйнага рэжыму на чыгуначнай станцыі Ветрына знаходзіўся нямецкі гарнізон, а ў самім мястэчку былі паліцэйская ўправа, ваенна-палявая ўправа і шпіталь для салдат Вермахта. Для перапраўкі ваеннапалонных у спецыяльныя лагеры (Дулагі і Шталагі) тут быў арганізаваны пункт збору, дзе ў агульнай складанасці ўтрымлівалася ад 40 да 200 чалавек.

Неўзабаве пасля акупацыі нацысты правялі перапіс яўрэяў, канфіскавалі іх маёмасць, прымусілі нашыць на вопратку жоўтыя латкі і пад аховай ганялі на самыя цяжкія працы. Праз некаторы час яўрэяў сагналі ў тры дамы па вуліцы Чкалава, дзе яны былі ізаляваны ад астатніх. Заходзіць у гэтыя дамы неяўрэйскім жыхарам Ветрына было забаронена пад пагрозай расстрэлу. Часта адтуль чуўся плач галодных дзяцей. Ніякай ежы вязням не давалі. Пасля вайны расследаванне Надзвычайнай дзяржаўнай камісіі па Ветрынскім раёне паказала, што 11 студзеня 1942 г. каральны атрад, які прыехаў з Полацка, расстраляў усіх яўрэяў – 59 чалавек – у балоце паміж пасёлкам Касары і мястэчкам Ветрына.

Немцы вельмі сур'ёзна ставіліся да магчымасці яўрэйскага супраціўлення, таму найперш забівалі ў гета ці яшчэ да яго стварэння яўрэяў-мужчын ва ўзросце ад 15 да 50 гадоў, нягледзячы на эканамічную немэтазгоднасць, бо яны лічыліся самымі працаздольнымі вязнямі. З гэтай прычыны і першая і другая групы расстраляных яўрэяў складаліся амаль толькі з жанчын, старых і дзяцей.

Сярод вязняў гета і расстраляных былі не толькі мясцовыя яўрэі, але і яўрэі з бліжэйшых вёсак і бежанцы, якія прыйшлі ў Ветрына і трапілі ў гета. Расстрэльвалі яўрэяў менавіта ў гэтым месцы, паколькі 27–28 чэрвеня 1941 г., калі першы раз бамбавалі Ветрына, бомбы ўтварылі вялікія варонкі, якія карнікі і вырашылі выкарыстоўваць як брацкія магілы.

Немцы прыехалі з Полацку на дзвюх легкавых аўтамашынах. Вывелі яўрэяў з дамоў. Два салдаты ішлі наперадзе, тры – ззаду. Расстрэл адбыўся апоўдні. Вязняў павялі да балота каля вёскі Касары (цяпер вуліца Кастрычніцкая). Ад гета да расстрэльных ям было каля 300 метраў. Па 2-3 чалавекі падводзілі да ямы і забівалі. Адзін хлопчык паспрабаваў уцячы, але яго застрэлілі і кінулі ў яму. Закопваць целы забітых прымусілі мясцовых мужчын. Менавіта тут на Камсамольскім завулку знаходзіцца невялікі мемарыяльны комплекс. Дарожка шырынёй 2 метры і даўжынёй 30 метраў вядзе да каменя, на якім выбіта шасціканцовая зорка і замацавана гранітная таблічка з надпісам «Месца пахавання 59 яўрэяў – жыхароў Ветрына, расстраляных нямецка-фашысцкімі акупантамі ў снежні 1941 года».

У адказ на жорсткасць нацысцкага рэжыму на тэрыторыі Ветрынскай пасялковай рады быў арганізаваны партызанскі атрад «Мсціўца», куды першапачаткова ўваходзіла 46 чалавек, а ўжо ў снежні ўзнікла партызанская брыгада імя К.Я. Варашылава. Іх камандзірам быў Дзмітрый Васільевіч Цябут.

Брыгада дзейнічала не толькі ў межах Ветрынскага раёна і дабілася значных вынікаў на другім этапе рэйкавай вайны. На чыгунцы Ветрына-Празарокі яны пашкодзілі больш за 800 рэек. Зімой 1942–1943 гг. партызаны амаль поўнасцю вызвалілі тэрыторыю Ветрынскага раёна. У руках акупантаў заставаліся толькі чыгунка Полацк–Круляўшчызна і сам райцэнтр. Ён быў вызвалены ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў досвіткам 29 чэрвеня 1944 г. войскамі 89й танкавай брыгады пад камандаваннем генерала-маёра танкавых войскаў А.І. Сомера, а таксама воінамі 45-га танкавага палка 9-й Гвардзейскай механізаванай брыгады.

Помнік воінам-вызваліцелям размешчаны ў цэнтры Ветрына на правым баку вул. Леніна (з боку горада Полацка). Ён устаноўлены на брацкай магіле ў 1960 г. у мэтах увекавечання памяці 173 савецкіх салдат і партызан, якія вызвалялі пасёлак і Ветрынскі раён.

---

Брацкая магіла савецкіх воінаў

У аг. Празарокі

На захад ад Віцебска, на 135-м км паміж чыгункай і сучаснай аўтамагістраллю Полацк-Глыбокае, знаходзілася культурнае і заможнае мястэчка, у якім пражывала больш за тысячу жыхароў.

Сваё эканамічнае і культурнае світанне Празарокі ўбачылі перад Першай сусветнай вайной. Тут дзейнічалі тры рэлігійныя канфесіі: праваслаўная, каталіцкая, іудзейская. У пачатку 1900-х гадоў былі пабудаваны прыгожая праваслаўная царква ў гонар апосталаў Пятра і Паўла, велічны каменны касцёл, сінагога. У Празароках знаходзілася сядзіба Ігната Буйніцкага – заснавальніка першага ў Беларусі прафесійнага тэатра, а побач з чыгункай, у Палевачах, жыў яго паплечнік, выдатны акцёр гэтага тэатра Яська Галяроўскі.

Асабліва паскорана развіваліся Празарокі ў 30-я гады. Тут знаходзіліся адміністрацыя, паліцэйская ўправа, пошта, працавалі бальніца, малаказавод, млын. Вылучаліся шматлікія прыватныя крамы з разнастайнымі таварамі. Іх уладальнікамі ў асноўным былі яўрэі. Папулярнасцю карысталіся празарокскія базары – кірмашы. Тады яны размяшчаліся на тэрыторыі памерам большым за футбольнае поле.

Словам, гэтае мястэчка было знакамітым, лічылася цэнтрам, куды прыязджала шмат людзей. Галоўную камерцыйную ролю адыгрывалі яўрэі – людзі найбольш прадпрымальныя, свядомыя ў пытаннях гандлю, камерцыі.

З восені 1939 г. да лета 1941 г. у Празароках існавала савецкая ўлада. Да ўсяго добрага, што было раней пры Польшчы, дадаліся беларуская мова, культура, кіно, даступныя кнігі, газеты, бясплатная адукацыя, медыцынскае абслугоўванне. Знікла напышлівае польскае «начальства». Людзі сталі больш ветлівымі і жыццярадаснымі.

Павел Несцяровіч Глот, былы вучань Празарокскай школы, узгадвае пра тое, што было ў мястэчку ў часы акупацыі:

«Як зараз памятаю тыя страшныя дні вайны. Я вучыўся ў 6-м класе, і нас распусцілі на канікулы, якія аказаліся бестэрміновымі. 3 ліпеня Празарокі захапілі немцы. Жыццё ў гэтым шматлюдным шчаслівым мястэчку ператварылася ў жудаснае, непрадказальнае існаванне. Усе жыхары закрыліся ў сваіх дамах. Вуліцы нібы вымерлі. Можна было ўбачыць салдат і паліцэйскіх у нямецкай форме, а таксама бандытаў, рабаўнікоў, п'яніц, прастытутак, якія іх абслугоўвалі.

Празарокскія яўрэі – а тут іх пражывала больш за 40 сем'яў – першымі на беларускай зямлі адчулі на сабе «новы парадак» гітлераўцаў. Тут было арганізавана гета, куды звезлі сем'і яўрэяў з найбліжэйшых вёсак Язна і Зябкі. Тылавыя нямецкія часці паміж справай займаліся іх рабаваннем.

Рабілася ўсё па сцэнары. Вось з'яўляецца новы ваенны камендант. Ён выклікае да сябе яўрэйскага старасту (рабіна) і дае сутачны тэрмін, каб той сабраў і прынёс яму, скажам, 100 рублёў золатам. У іншым выпадку – смерць. Затым з'яўляецца наступны камендант і паўтараецца той жа метад ціску. Так працягвалася да таго часу, пакуль яўрэі знаходзілі магчымасць адкупіцца. Як толькі аказалася, што золата больш няма, усіх іх вырашылі забіць.

5 снежня 1941 г. прыбыў карны атрад. Яўрэяў Празарок, Загацця, Зябак – усяго больш за 350 чалавек – сагналі ў Празарокскую школу без рэчаў і ежы. Мясцовым жыхарам немцы загадалі зачыніць у дамах аканіцы і не выходзіць. У той жа дзень прыгналі некалькі дзясяткаў сялян, якім было загадана выкапаць яму на ўскраіне лесу, за кіламетр ад мястэчка. Раніцай паліцаі заходзілі ў яўрэйскія дамы і загадвалі тым, хто застаўся з'явіцца ў школу без рэчаў. У 11 гадзін раніцы на 20-градусным марозе яўрэяў павялі на растрэл. Неўзабаве з боку Марусінскага лесу сталі чутныя стрэлы і адчайныя крыкі. Апошнім забітым у той дзень быў Тэўка Шапіра. Ён уцёк, але два паліцаі дагналі яго праз 10 кіламетраў. Яму было 18 гадоў…»

Вось што ўспамінаў пра гэта адзін са сведкаў:

«На наступны дзень мы даведаліся, што дзве сястры, Роза і Рыта Якерсан, былі напярэдадні недзе ў гасцях і пакуль яшчэ жывыя. Пад вечар ад камендатуры іх павялі на растрэл. Гэта былі вядомыя на ўсю акругу прыгажуні. Яны ішлі, узяўшыся пад рукі, спакойна, старанна хаваючы страх. Немцы палілі, а паліцай прымусіў дзяўчат распрануцца і паставіў на самым краі тварам да ямы. Калі падышлі два салдаты з вінтоўкамі, яны павярнуліся да іх. Фельдфебель і паліцай гарлапанілі, загадвалі павярнуцца назад да ямы, але сёстры ўзяліся за рукі і засталіся нерухомымі. Яны глядзелі забойцам у вочы. Дзве прыгожыя дзяўчыны, босыя, у адных кароткіх кашулях, з распушчанымі чорнымі валасамі і вялікімі сумнымі вачыма. Перад залпам я мімаволі заплюшчыў вочы, а калі адкрыў, Ружа і Рыта ўжо ляжалі ў яме са знявечанымі страшнымі тварамі. Мусіць, стралялі разрыўнымі кулямі. Немцы пра нешта спакойна размаўлялі, а паліцай збіраў вопратку і абутак забітых».

---

Брацкая магіла ў аг. Празарокі

На тэрыторыі ўрочышча Марусіна

На брацкай магіле яўрэяў-ахвяраў генацыду ля шашы Полацк–Глыбокае, за некалькі сотняў метраў ад Празарок (каля хутара Марусіна), пасля вайны быў усталяваны помнік. У пачатку 2000-х гадоў яго замянілі на новы. Гэта валун з надпісам «6 снежня 1941 года на гэтым месцы фашысты расстралялі 420 яўрэяў: мужчын і жанчын, дзяцей і старых – жыхароў мястэчак Празарокі і Зябкі. Светлая ім памяць! Гэтага забыць нельга!».

У в. Лаўрынаўка. Каля мемарыяла спаленым вёскам Глыбоцкага раёна «Урочышча Лаўрынаўка»

У Глыбоцкім раёне ў гады Вялікай Айчыннай вайны знішчана 17 населеных пунктаў, спалена 773 двары, у якіх пражывала 8560 чалавек. На франтах і ў партызанскіх атрадах загінуў 1651 чалавек, забіта і закатавана 10790 жыхароў раёна, 1245 жанчын не дачакаліся сваіх мужоў. Спалены вёскі Барыкаўшчына і Лаўрынаўка Обрубскага сельсавета.

Як суровы напамін нашчадкам пра тыя страшныя падзеі паблізу вёскі Лаўрынаўка ў 1983 г. быў усталяваны помнік спаленым вёскам Глыбоччыны. Ён сімвалізуе смутак і нявыказаны боль тых, хто згарэў у няшчасным агні, засмучэнне і гора тых, хто застаўся без даху над галавой, але не скарыўся, выдужаў і перамог. Мемарыял уяўляе сабой бетонную пліту ў выглядзе даху дома, а таксама размешчаныя на ёй 17 мармуровых пліт з назвамі спаленых вёсак.

Па дарозе ў г. Глыбокае

Глыбокае ўпершыню згадваецца пад 1414 г. як зямля, якая належыць Зяновію Братошычу. Ён атрымаў ад вялікага князя Вітаўта дазвол на права валодаць бацькаўскімі маёнткамі. З пісьмовых крыніц можна зрабіць выснову, што ўжо на пачатку XVI ст. мястэчка Глыбокае было дастаткова буйным гандлёвым цэнтрам.

Рака Бярозаўка падзяляла Глыбокае на дзве часткі: паўднёва-заходняя належала Зяновічам і ўваходзіла ў склад Ашмянскага павета Віленскага ваяводства, паўночна-ўсходняя – Корсакам і была ў складзе Полацкага ваяводства. Цэнтрам паўднёва-заходняй часткі з'яўлялася гандлёвая плошча з лаўкамі, складамі, уніяцкай царквой з плябаніяй (дом для ксяндза), шпіталем. Тут быў пабудаваны Глыбоцкі замак. Паўночна-ўсходняя частка таксама мела ў цэнтры гандлёвую плошчу, ад якой пачыналіся шляхі на Дзіснe, Полацк і мястэчка Беразвечча.

У канцы XVI ст. у Глыбокім дзейнічалі кальвінісцкі збор, бібліятэка ды школа. З 1628 г. пачаў дзейнічаць Траецкі касцёл. У 1636 г. ваявода мсціслаўскі і стараста дзісненскі І.Л. Корсак заснаваў касцёл і кляштар ордэна кармелітаў, пры якім дзейнічала вучылішча.

Праз Глыбоччыну праходзіць старажытная дарога з Полацку на Вільню – стары Альгердаў шлях. Ён цалкам натуральна ўзнік паміж гэтымі двума найбуйнымі гарадамі Вялікага княства Літоўскага. Па ім рухаліся войскі, каралеўскія ганцы і пасланцы.

Пасля другога падзелу Рэчы Паспалітай (1793 г.) Глыбокае ўвайшло ў склад Расійскай імперыі. У час Айчыннай вайны 1812 г. (з ліпеня па снежань) мястэчка было занята французскімі войскамі. Цягам 6 дзён тут знаходзіўся сам Напалеон.

У 1921-1939 гг. Глыбокае ўваходзіла ў склад Польшчы і стала цэнтрам Дзісенскага павета Віленскага ваяводства, у якім да 1939 года пражывала 9,7 тысяч жыхароў, працавалі цукерачная фабрыка, млын, павятовая ўправа, польская гімназія, прыватныя лаўкі, таварныя склады.

З восені 1939 г. Глыбоччына ўвайшла ў склад БССР. 15 студзеня 1940 г. Указам Прэзідыума Вярхоўнай Рады БССР створаны Глыбоцкі раён (цэнтр – г. Глыбокае) як адміністрацыйная частка Вілейскай вобласці.

У г. Глыбокае
Каля брацкай магілы савецкіх воінаў і партызан

Глыбокае – населены пункт, які стаў горадам за год да Вялікай Айчыннай вайны. Тады там жылі тысячы яўрэяў. З пачаткам вайны эвакуяваліся прадстаўнікі адміністрацыі і частка насельніцтва, але яўрэяў сярод іх было мала. Многія не былі папярэджаны пра смяротную небяспеку, а некаторыя проста памяталі немцаў з часоў Першай сусветнай вайны як звычайных людзей і не чакалі небяспекі.

У ліпені 1941 г. горад быў заняты нямецкімі войскамі. Цягам трох гадоў у ім доўжыўся жорсткі акупацыйны рэжым. Глыбокае стала цэнтрам Глыбоцкага гебіта (акругі) рэйхскамісарыята «Остланд». Тут размяшчаліся ўправа акругі, нямецкі гарнізон, вайсковыя склады. Гебітскамісарам стаў Паўль Гахман. Уся паўната ўлады ў раёне належала нацысцкай ваеннай акупацыйнай адміністрацыі, якая дзейнічала праз створаную вермахтам палявую камендатуру. Адразу пасля захопу немцы забілі вядомых прадстаўнікоў яўрэйскай абшчыны, каб прадухіліць магчымае цэнтралізаванае супраціўленне.

---

Каля брацкай магілы савецкіх воінаў і партызан

Каля помніка вязням гета

22 кастрычніка па загадзе камісара акругі Гахмана было створана Глыбоцкае гета, пад якое акупацыйныя ўлады вызначылі тэрыторыю ў межах сучасных вуліц Энгельса, Чырвонаармейскай, Чырвоных Партызан, часткова вуліц Чкалава і Заслонава. Гета было абнесена драўляным плотам і калючым дротам. Да лістапада ў яго сагналі 5800 яўрэяў не толькі з Глыбокага, але яшчэ з 42 гарадоў, мястэчак і вёсак, у тым ліку з Шаркаўшчыны, Пастаў, Плісы.

Насельніцтва гета было падзелена на прыдатных і непрыдатных для працы, і ўжо ў снежні 1941 г. былі расстраляныя 40 чалавек, прызнаных «малакарысным элементам», а 25 сакавіка 1942 г. – яшчэ каля 100. Пакінутыя ў жывых утрымоўваліся ў страшных умовах і падвяргаліся непасільнай працы па 14-16 гадзін у шматлікіх майстэрнях: дубільнай, прадзільнай, абутковай, швейнай і іншых. Многія былі заняты на пераносе бярвення на плячах да 3-х кіламетраў, каменя і цэглы ўручную да 30-50 кілаграмаў за адну ходку, выпілоўванні босымі кавалкаў лёду. У выпадку непадпарадкавання вязняў бязлітасна збівалі, расстрэльвалі. Пажылыя людзі, дзеці, хворыя пазбаўляліся і без таго жабрацкага паяння: 330 грам аўсянага хлеба, нашпігаванае пілавіннем. На тыдзень выдавалася яшчэ 80 грам псаванага мяса і 50 грам круп. На гэтую бедную пайку трэба было ўтрымліваць усю сям'ю.

---

Каля помніка вязням гета

Каля магілы ахвяр фашызму

У 1942 г. у сакавіку ўнутры гета было адкрыта другое, куды сялілі непрацаздольных – дзяцей і старых. Яны не атрымлівалі прадуктаў і падлягалі знішчэнню ў першую чаргу. У ноч на 18–19 чэрвеня 1942 г. другое гета было ачэплена жандармерыяй і паліцыяй. 2500 чалавек вывезлі ў Барок, дзе і расстралялі.

Жыхары Глыбокага і навакольных вёсак употай імкнуліся перадаць прадукты вязням. Напрыклад, селянін Шчабека дастаўляў малако для хворай маці сваіх сяброў, а селянін Грышкевіч прымудраўся прыносіць гародніну для некалькіх яўрэйскіх сем'яў. Але гэта не заўсёды сыходзіла з рук як першым, так і апошнім. Так, Шалома Цэнцыпера расстралялі за знойдзеную ў яго тушку пеўня, а жонку Зальмана-Вульфа Рудэрмана збілі да паўсмерці за спробу пранесці ў гета два яйкі. У сакавіку 1943 г. жандармерыя і «бобікі» (так у народзе пагардліва называлі паліцаяў) шукалі Залмана Флэйшара за тое, што ён купіў у селяніна кавалак масла. Флэйшар здолеў уцячы, але шэф жандармерыі Керн загадаў за гэта забіць першых сустрэчных яўрэяў: Лейве Дрысвяцкага і яго васемнаццацігадовага сына Хаўна, а таксама Ліпа Ландаў.

У пачатку 1943 года з партызанскай брыгады імя Суворава ў гета для падрыхтоўкі супраціўлення прыбылі партызаны Б. Цымер і М. Ліберман. Яны арганізавалі групу з 300 узброеных маладых людзей, якая павінна была стаць галоўнай ударнай сілай паўстання. У канцы жніўня 1943 г. немцы вырашылі ліквідаваць Глыбоцкае гета, але яўрэі ўзнялі паўстанне і чатыры дні змагаліся, забіўшы і параніўшы больш за 150 нацыстаў і паліцаяў. Гета было разбурана і спалена артылерыяй, бронемашынамі і абстрэламі з нізкалётных самалётаў, якія скідалі на гета запальныя бомбы і расстрэльвалі вязняў з кулямётаў. Пры гэтым загінула 5000 яўрэяў.

---

Каля магілы ахвяр фашызму

На месцы Бярозвецкага лагера смерці

У горадзе ёсць некалькі месцаў, дзе была ўшанавана памяць аб вязнях гета. У цэнтры, на вуліцы Заслонава, пахавана каля 4500 яўрэяў і ўстаноўлены помнік ахвярам Халакоста. Штогод 19 жніўня ля гэтага манумента праходзіць жалобны мітынг. Гэтае месца часта наведваюць сваякі вязняў знішчанага гета.

Месцам утрымання ваеннапалонных стаў шталаг № 351. Гэты лагер знаходзіўся ў Беразвеччы. У мінулым гэтае невялікае мястэчка, а сёння паўночная частка раённага цэнтра. У кнізе «Памяць. Гісторыка-дакументальная хроніка Глыбоцкага раёна» ёсць звесткі пра Беразвецкі лагер для масавага знішчэння савецкіх ваеннапалонных (шталагу № 351). Калі дакладна ён быў створаны невядома. Але пра яго існаванне ў першыя месяцы вайны ўспамінаюць многія ваеннапалонныя. Магчыма, што ў ліпені–жніўні 1941 г. ён значыўся як перасыльны лагер – дулаг, а потым быў ператвораны.

Восенню 1941 г. у лагеры было сканцэнтравана 24-25 тысяч савецкіх ваеннапалонных. Многія з іх былі хворыя, да межаў знясіленыя ад голаду і збіцця, некаторыя мелі раненні. У 1941 годзе немцы ажыццяўлялі сваю задуму генацыду і ў адносінах да ваеннапалонных. Гэта азначала пазбаўленне людзей ежы, забойства голадам. Увосень і зімой 1941–1942 гг. сутачны рацыён ваеннапалонных у лагеры складаўся з 80-100 г хлеба і двух кубкаў баланды, зваранай з гнілой бульбы з прымешкай саломы. Часам у гэтае варыва дадавалі пратухлае мяса, звычайна каніну. Адсутнасць неабходных прадметаў асабістага ўжытку прыводзіла да таго, што палонным не было ў што атрымаць ежу. Дзеля гэтага яны прыстасоўвалі кансервавыя слоікі, старыя кацялкі. Некаторыя вымушаны былі атрымліваць гарачую баланду ў пілоткі, а то і проста ў прыгаршчы. Смяротнасць ад голаду, холаду, збіцця дасягала неверагодных памераў. Зіма 1941-1942 гг. стала самым цяжкім часам для вязняў лагера, тады загінулі вельмі многія. Пасля паражэння варожых войскаў пад Масквой стала зразумела, што бліцкрыг праваліўся, і немцы вырашылі зрабіць генацыд насельніцтва СССР больш працяглым, нормы харчавання былі крыху павялічаны.

Акрамя пастаяннага голаду ваеннапалонных даводзілі да крайняга знясілення і разнастайнымі мерамі пакарання. Іх збівалі дубінкамі, нагамі, бізунамі з дроту.

Практыкаваліся і масавыя растрэлы. Іван Гаўрылавіч Кухто, які працаваў на падвозе лесу для лагера, быў сведкам таго, як немцы ставілі палонных чырвонаармейцаў у калону па адным і ў пярэдняга стралялі з вінтоўкі або аўтамата. Так яны правяралі прабіўную сілу кулі. Смяротнасць у лагеры была настолькі вялікая, што трупы часам не паспявалі вывозіць і хаваць, а проста выкідвалі на лёд возера, папярэдне зняўшы з нябожчыкаў усё адзенне. Дастаўлялі мёртвых да месца пахавання ў Барок спецыяльныя каманды з санітараў-ваеннапалонных. Яны ўкладвалі целы ў ямах як дровы, і закопвалі.

15 красавіка 1942 г. нямецкім камандаваннем было падпісана распараджэнне аб стварэнні ў Глыбокім спецыялізаванага лагера для інвалідаў – дапаможнага або пабочнага лагера Маладзечанскага шталага № 342. У яго адпраўлялі ўсіх непрацаздольных ваеннапалонных: з ампутаванымі канечнасцямі, сляпых, цяжка параненых у галаву, псіхічнахворых, сухотнікаў і г.д. Пераводзілі сюды хворых ваеннапалонных не толькі са шталага ў Маладзечна, але і з іншых лагераў на тэрыторыі Беларусі і Прыбалтыкі.

Увосень 1943 г. лагер для інвалідаў поўнасцю ліквідавалі. Гэта значыць, што ўсе людзі, якія ўтрымліваліся ў ім, былі забітыя. У канцы чэрвеня 1944 г. пачалася наступальная аперацыя савецкага войска па вызваленні Беларусі. Немцы, не паспяваючы эвакуіраваць ваеннапалонных, прыступілі да іх масавага знішчэння. Калі 3 ліпеня 1944 г. Глыбокае было вызвалена, усіх ваеннапалонных у лагерах ужо забілі.

На тэрыторыі мэмарыяльнага комплексу «Урочышча Барок»

Не так далёка ад месцазнаходжання самога лагера знаходзіцца ўрочышча Барок – месца пахавання расстраляных. Пасля вызвалення Глыбоцкага раёна спецыяльная камісія па расследаванні зверстваў гітлераўскіх захопнікаў знайшла 56 магіл (кожная памерам 5х12 м і глыбінёй 2,5 м), у якіх знаходзіліся трупы ваеннапалонных, выкладзеныя радамі.

Былы ваеннапалонны Васіль Дзмітрыевіч Падольскі ўзгадвае: «Ямы для трупаў забітых і памерлых прымушалі капаць ваеннапалонных з лагера. Я асабіста прымаў у гэтым удзел. Целы складалі даверху. У кожную яму закопвалі каля 400 трупаў».

Улетку 1946 года Полацкі абласны камісарыят накіраваў у Глыбокае свайго супрацоўніка, каб вызначыць стан больш за паўсотні магільных ям, размешчаных у лясным масіве ля возера Падлужнае. Ужо восенню таго ж года былі выдзелены сродкі на добраўпарадкаванне пахаванняў каля пасёлка Барок.

Мемарыяльны комплекс ва ўрочышчы Барок уяўляе сабой дарогу, якая вядзе да цэнтральнай алеі, якая пачынаецца паміж двух буйных стэл з шэрага каменя. На левай рэльефнай літарамі напісана: «Тут пахавана звыш 27 тысяч ваеннапалонных вязняў лагера смерці Беразвечча і каля 200 італьянскіх салдатаў, знішчаных нямецка-фашысцкімі захопнікамі ў 1941–1944 гадах». На правай стэле размешчаны рэльефныя радкі з песні Уладзіміра Высоцкага «Братэрскія магілы»: «Тут раней уставала зямля на дыбы, а сягоння – гранітныя пліты. Тут няма ніводнага асабістага лёсу, усе лёсы ў адзіны зліты».

Уздоўж алеі на невысокіх пастаментах ляжаць 27 валуноў, на якіх размешчаны невялікія бронзавыя таблічкі з надпісам «1000». Яны сімвалізуюць колькасць пахаваных у 56 магільных ямах. Таксама ў 2020 г. былі ўсталяваныя мемарыяльныя пліты з імёнамі 511 загінулых, чые дадзеныя ўдалося аднавіць.

Цэнтральны помнік – гэта масіўны цёмна-чырвоны валун на шырокім квадратным пастаменце, на франтальнай плоскасці якога вялікія лічбы «1941–1945». На мануменце размешчана серабрыстая скульптура чалавека, які падае галавой уніз.

Другі помнік мемарыяльнага комплексу «Урочышча Барок» размешчаны на дальняй пляцоўцы. За кветнікам, выцягнутым на ўсю шырыню пляцоўкі, усталяваны крыж са светла-шэрага граніту з бронзавым распяццем. Абапал размешчаны высокія стэлы з чырвонага граніту, на якіх бронзавымі літарамі напісана: «Людзі добрыя, памятайце! Яны любілі жыццё, радзіму і вас» і «Няхай з вамі заўсёды будзе Божая ласка».

Тут жа знаходзіцца і помнік тым самым 2500 вязням глыбоцкага гета, якія былі расстраляны ў сярэдзіне чэрвеня 1942 г.

---

На тэрыторыі мэмарыяльнага комплексу «Урочышча Барок»

Па дарозе ў г.п. Шаркаўшчына

У Шаркаўшчыне размяшчалася яўрэйскае гета закрытага тыпу. Яно было абгароджана калючым дротам і высокім драўляным плотам. Вязням катэгарычна забаранялася самавольна выходзіць з гета і размаўляць з неяўрэямі. Іх абавязалі насіць на вопратцы жоўтую шасціканцовую зорку і загадалі здаць усю маёмасць, дазволіўшы ўзяць з сабой толькі мінімум рэчаў.

Мужчын кожную раніцу ў пяць гадзін паліцаі гналі на цяжкія працы: разгрузку вагонаў на чыгуначнай станцыі, будаўніцтва маста праз раку Дзіснянка, рамонт дарог і інш. Кожнаму, хто працаваў, немцы вылучалі на суткі толькі 100 грам хлеба, а тым, хто быў не ў стане працаваць, ежы не давалі наогул. Юдэнрат прыкладаў максімальныя намаганні, спрабуючы здабыць для вязняў хоць колькі-небудзь ежы. Яны стараліся пратрымацца ўсімі спосабамі: начамі лавілі рыбу ў рацэ, мянялі ў сялян рэчы на ​​бульбу, цыбулю ці буракі, але ўсё роўна людзі, асабліва дзеці і старыя, паміралі ад голаду і хвароб. Вязняў увесь час збівалі, рабавалі і забівалі. Некалькі разоў немцы пад пагрозай поўнага знішчэння гета прымушалі яўрэяў збіраць пэўную колькасць золата ў якасці кантрыбуцыі.

18 чэрвеня 1942 г. у тры гадзіны ночы гета акружыла зондэркаманда. Яўрэяў выгналі са сваіх дамоў, а п'яныя немцы і паліцаі стралялі ў тых, хто адмаўляўся выходзіць, кідалі гранаты ў дамы або падпальвалі іх. Натоўп асуджаных пагналі да ям за 150 метраў на ўсход ад мястэчка, на правым беразе ракі Дзісна. Калі людзі зразумелі, што іх немінуча заб'юць, то з крыкамі кінулася бегчы ў розныя бакі. Немцы і паліцаі стралялі па іх, але частка вязняў дабегла да лесу і знікла.

У г.п. Шаркаўшчына. На мосце імя М.Н. Назарацяна

У 2010 годзе ў Шаркаўшчыне з'явіўся сціплы помнік гвардыі лейтэнанту Мінасу Назарэтавічу Назарацяну. І толькі тады многія даведаліся, чым па-сапраўднаму знамянальнае гэтае месца.

Мост праз раку Дзісна з'яўляўся вельмі важным стратэгічным аб'ектам, і батарэі 1720 зенітна-артылерыйскага палка пад камандаваннем гвардыі лейтэнанта Мінаса Назарацяна было даручана абараняць яго ад авіяналётаў гітлераўцаў. Сам Мінас Назарэтавіч асабіста збіў шэсць самалётаў суперніка, але 5 ліпеня 1944 г. загінуў ад разарванай авіябомбы разам з большасцю сваіх аднапалчан.

За подзвіг, учынены пры абароне пераправы праз раку Дзісна, Мінас Назарацян быў узнагароджаны ордэнам Айчыннай вайны I ступені, але, на жаль, пасмяротна. З усёй батарэі ў жывых засталося ўсяго 15 чалавек. Уся інфармацыя была знойдзена з дапамогай пляменніка героя Назарэта Назарацяна, які змог атрымаць на рукі копіі сапраўдных дакументаў з Дзяржаўнага ваеннага архіва Расіі, дзе падрабязна апісаны падзеі тых дзён. У 2011 годзе пляменнік дабіўся таго, каб новы мост праз раку Дзісна быў названы імем яго дзядзькі Мінаса Назарэтавіча Назарацяна.

Па дарозе ў в. Германавічы

Першыя пісьмовыя згадкі пра Германавічы (Ермановічы) як сяло Полацкага ваяводства адносяцца да 1563 года.

У 1793 г. Германавічы ўвайшлі ў склад Расійскай імперыі, у 1861 г. сталі цэнтрам воласці. У канцы XIX стагоддзі тут працавалі вінакурны завод, млын, крама, карчма. У 1921 г. Германавічы былі ўключаны ў склад Польшчы, у 1939 г. – у склад Беларускай ССР.

У в. Германавічы
Каля помніка землякам, якія загінулі ў гады Вялікай Айчыннай вайны

Да вайны ў Германавічах жыло 50 яўрэйскіх сем'яў (каля 350 чалавек). Пасля акупацыі немцы, рэалізуючы гітлераўскую праграму знішчэння яўрэяў, арганізавалі ў мястэчку гета, вылучыўшы для гэтага на краі вёскі некалькі самых дрэнных дамоў. Туды і сагналі яўрэяў. Мясцовыя паліцаі дапамагалі акупантам выяўляць іх. Частку яўрэяў з Германавічаў і Германавіцкага сельсавета адправілі ў Шаркаўшчынскае гета. Большасць пакінутых у мястэчку яўрэяў хаваліся, каб не трапляцца на вочы акупантам і калабарацыяністам, але рабін і яго паплечнікі працягвалі адкрыта хадзіць у сінагогу. Немцы затрымлівалі іх, каб паздзекавацца і сфатаграфаваць, з рогатам адрывалі ім і палілі запальнічкамі пейсы і бароды.

У першай палове жніўня 1941 г. нямецкі афіцэр загадаў усім жыхарам мястэчка сабрацца на рынку і абвясціў, што на працягу дзвюх гадзін усе яўрэі-мужчыны, калі жадаюць захаваць жыцці сваіх жонак і дзяцей, павінны разбурыць да заснавання якая знаходзіцца побач з рынкам сінагогу, а кнігі і прадметы культу скласці на рынкавай плошчы і ўласнаручна падпаліць. Ратуючы жыцці родных, яўрэі выканалі загад.

Чарговая «акцыя» (такім эўфемізмам гітлераўцы называлі арганізаваныя імі масавыя забойствы) адбылася ўвосень 1941 года. П'яныя нямецкія салдаты дзеля забавы разбілі тэлефонным слупам дом яўрэйскай сям'і Руманішак. На наступны дзень тыя ж немцы прыехалі на Лужэцкую вуліцу і запатрабавалі ад яўрэяў аддаць ім усе футры і кажухі, а пасля рабавання збівалі яўрэяў-мужчын на вачах іх жонак і дзяцей, якія ўмольвалі спыніць здзекі. У адказ на гэтыя просьбы садысты прымусілі няшчасных поўзаць па вуліцы на карачках і есці дарожны пыл, а самі тым часам білі іх нагамі і палкамі. Затым загадалі сваім ахвярам легчы пад колы прычэпа, а шафёр пачаў наязджаць на іх, пасля чаго напаўжывых людзей пагрузілі ў прычэп, павезлі ў бок Лужкоў і забілі.

Летам 1942 г. гета ў Германавічах было знішчана. У спісе забітых яўрэяў, складзеным у красавіку 1945 г. ЧДК аказалася 270 чалавек. Мясцовы краязнаўца Ада Эльеўна Райчонак за гады пошукаў склала больш поўны спіс ахвяр генацыду ў пасёлку – 293 чалавекі. Але былі і выпадкі выратавання.

Эдля Мільнер падчас знішчэння гета ўцякла, была выратавана сям'ёй Яфрэма Савельевіча Іванова і пасля ваявала ў партызанах. Якава Сасноўіка, апошняга яўрэйскага дзіцяці, якое нарадзілася ў Германавічах 11 жніўня 1941 г., выратавала Марыя Францаўна Левановіч, якая ў 1996 годзе была ўдастоена ганаровага звання «Праведнік народаў свету»ад ізраільскага мемарыяльнага інстытута «Яд Вашэм» «у знак найглыбейшай удзячнасці за дапамогу, аказаную яўрэйскаму народу ў гады Другой сусветнай вайны».

У ліпені 1942 г. гебітскамісар выдаў загад аб перасяленні ў Глыбоцкае гета пакінутых у жывых яўрэяў з Германавічаў, Друі, Мёр, Шаркаўшчыны, Браслава і іншых 35 гарадоў і мястэчак, запэўніваючы, што з гэтага часу яны не павінны баяцца, бо іх больш не будуць забіваць і гарантуюць жыццё. Нацысцкая хлусня спрацавала, і частка яўрэяў, якія хаваліся ў акрузе, гінучы ад голаду, хваробаў і пераследу, сабралася ў Глыбоцкае гета, дзе ўсе яны былі забітыя.

У цэнтры Германавічаў у 1965 г. усталяваны помнік загінуўшым землякам. Таксама ў аграгарадку знаходзіцца помнік воінам 1406-га зенітна-артылерыйскага палка, які прымаў удзел у вызваленні тэрыторый Шаркаўшчынскага і Міёрскага раёнаў.

Каля помніка воінам 1406-га зенітна-артылерыйскага палка

У канцы мінулага стагоддзя былі арганізаваны сустрэчы з вызваліцелямі (1985 г., 1986 г., 1991 г., 1994 г.), вынікам якіх стала рэканструкцыя гісторыка-краязнаўчага музея Германавіцкай сярэдняй школы Шаркаўшчынскага раёна. Школьны музей таксама ўтрымліваў матэрыялы пра знакамітых людзей гэтай мясцовасці, этнаграфічныя экспанаты. У 1992 годзе ад яго адгалінаваўся Музей культуры і побыту, які на сённяшні дзень мае статус дзяржаўнага.

---

Помнік воінам 1406-га зенітна-артылерыйскага палка

Маршрут №3
ПАРТЫЗАНСКІ КРАЙ

в Альбрэхтава – г.п. Расоны – аг. Клясціцы – в. Роўнае Поле

Па дарозе ў в. Альбрэхтава

Поўнач Віцебскай вобласці знакаміта многімі цікавымі месцамі і выдатнымі людзьмі. У XVIII-XIX стст. характэрным для тэрыторыі раёна было будаўніцтва архітэктурна-паркавых рэзідэнцый. У вёсцы Традовічы невялікім маёнткам валодалі браты Іван і Францыск Скарыны. У Янкавічах гаспадаром маёнтка быў герой Руска-шведскай вайны 1788–1790 гг. віцэ-адмірал Іларыён Павалішын, а на мясцовых могілках знайшлі каменныя крыжы – артэфакты мінулых стагоддзяў. Архітэктурнай жамчужынай раёна з'яўляецца сядзіба памешчыка Гласко. Адроджана і дзейнічае Свята-Узнясенская царква, пабудаваная ў другой палове XIX ст.

У вёсцы Мурагі на беразе возера Нешчарда прайшлі дзяцінства і юнацкасць Яна Баршчэўскага, аднаго з заснавальнікаў новай беларускай літаратуры, аўтара знакамітага зборніка «Шляхціц Завальня, або Беларусь у фантастычных апавяданнях». Тутака ж усталяваны помнік у яго гонар. На каменнай глыбе выгравіраваны словы «Самотныя думкi маі вяртаюцца ў гэты край». Ян Баршчэўскі абышоў пешшу тутэйшыя мясціны, збіраючы легенды і паданні «дзікага паўночнага краю Беларусі», якія затым увайшлі ў многія яго творы.

Асаблівае месца ў гісторыі Айчыннай вайны 1812 года займае бітва пад Клясціцамі, якая спыніла французскія войскі, якія рухаліся на Санкт-Пецярбург. У знакамітым Эрмітажы выстаўлена карціна нямецкага баталіста Петэра фон Геса «Бітва пры Клясціцах 19 ліпеня 1812 г.», копія якой знаходзіцца ў Музеі народнай славы Клясціцкай дзіцячага сада-сярэдняй школы імя У.А. Хамчаноўскага.

Без перабольшання можна сказаць, што школьны музей – адзіны ў сваім родзе на тэрыторыі былога Савецкага Саюза – з'яўляецца візітоўкай, брэндам Расоншчыны. Сюды прыязджаюць госці з розных краін, у прыватнасці, з Францыі, Венгрыі, ЗША. Тут сабраны артэфакты, якія сведчаць аб гераічнай бітве: знойдзеныя ў зямлі ядра, афіцэрская шабля ўзору 1802 г., карцечы, рэшткі падмурка, аскепкі, кавалачкі ланцуга ад помніка-капліцы, аднаго з шасці, збудаваных па ўказе імператара Мікалая І ў месцах самых значных бітваў. Гэта Барадзіно, Полацк, Клясціцы, Смаленск, Малаяраславец і Краснае. Некалькі гадоў таму мясцовыя краязнаўцы знайшлі закладны крыж і пласціну з надпісам, замураваныя ў падмурак разбуранага помніка, і сёння мясцовыя жыхары мараць аднавіць гэты манумент у гонар абаронцаў Айчыны.

У в. Альбрэхтава

Альбрэхтава – адна са шматлікіх вёсак, насельніцтва якой да вайны практычна напалову складалася з яўрэяў. Як і ў іншых кутках нашай Радзімы, тут ведалі, што рана ці позна немцы апынуцца на парозе. Партызанскія фармаванні пачалі ўзнікаць у гэтых месцах у канцы 1941 года, таксама з'явіліся падпольныя арганізацыі.

Пра тое, як Альбрэхтова сустрэла вайну, у свой час распавёў Дзмітрый Фёдаравіч Кузякоў, які захаваў памяць пра тыя дні і пра подзвіг свайго брата Генкі:

«Была шэрая раніца. Церусіў дождж. Гучна стукнулі дзверы ў калідоры. У дом убег Генка і крыкнуў маці, каб яна забрала дзяцей і хутка бегла ў акоп, бо праз паўгадзіны немцы будуць у вёсцы. Сам ён хутка еў, нешта шукаў.

Мы былі ўжо ў акопе, калі пачалася перастрэлка. Потым усё сціхла. У вёсцы з'явіліся нямецкія машыны. Мая маці кінулася шукаць Генку. Вяскоўцы бачылі яго разам з Васілём і Валодзем. Удалося знайсці Валодзю, які быў у шоку і расказаў, што ва ўрочышчы Глыбокае яны загадзя падрыхтавалі пазіцыю ў салдацкім акопе. Назапасіліся гранатамі, вінтоўкамі. Доўга чакалі і нарэшце пачулі шум матораў, падрыхтаваліся. Калі паказалася калона машын, гранатамі закідалі легкавы аўтамабіль. Раздаліся выбухі, аўтамабіль загарэўся, з яго вываліўся нямецкі афіцэр. Хлапчукі кінуліся ўцякаць у густы лес. Васіль не мог хутка бегчы, бо быў інвалідам дзяцінства...»

Як далей успамінае Дзмітрый Фёдаравіч, Васіль быў апрануты ў вопратку зялёнага колеру, якая маскіравала яго на мясцовасці, з-за чаго хлопца прынялі за чырвонаармейца і расстралялі. Яго брат Генка здолеў выратавацца. Маці ўпрошвала яго не вяртацца да партызанаў, але Генка настаяў на сваім. У рэшце рэшт маці змірылася.

У студзені 1942 года ў вёску прыехала паліцыя, і ўжо тады Гену Кузякова расстралялі разам з іншымі хлопцамі. У 1967 г. у Альбрэхтава быў насыпаны курган у памяць пра подзвіг Генадзя Кузякова, Васіля Прыбыткава і Уладзіміра Драздова. У 1981 г. на кургане ўсталявалі мемарыяльную пліту.

Падчас карнай антыпартызанскай аперацыі «Заяц-бяляк» у лютым 1943 г. у вёсцы было расстраляна дзевяць жыхароў-членаў партызанскіх сем'яў. Усе яны пахаваны ў адной магіле. У 1978 г. на магіле ахвяр фашызму з'явіўся абеліск.

Па дарозе ў г.п. Расоны

Расоны – самы паўночны раённы цэнтр Беларусі, размешчаны за некалькі кіламетраў ад мяжы з Расіяй і менш чым за 100 км ад Латвіі. Мястэчка Расоны ўпершыню згадваецца ў летапісе 1552 года ў складзе Полацкага ваяводства Вялікага княства Літоўскага як невялікае селішча з сямі дамоў побач з царквой.

У першыя месяцы Вялікай Айчыннай вайны у раёне г.п. Расоны адбываліся цяжкія баі: тут абараняліся часці 51-га стралковага корпуса 22-й арміі Заходняга фронту. У перыяды з 15 ліпеня 1941 г. па 18 верасня 1942 г. і з сакавіка 1943 г. па 11 ліпеня 1944 г. Расоны знаходзіліся пад нямецкай акупацыяй. З сярэдзіны верасня 1942 г. да пачатку вясны 1943 г. гарадскі пасёлак быў вызвалены ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў партызанскімі брыгадамі Расонска-Асвейскай партызанскай зоны. Гэты эпізод увекавечаны памятным знакам.

Пасля правядзення ў лютым–сакавіку 1943 г. карнай аперацыі «Зімовае чараўніцтва», падчас якой было забіта амаль 13 тысяч мірных жыхароў, Расоны ізноў акупавалі войскі Вермахта. Канчаткова населены пункт быў вызвалены толькі 12 ліпеня 1944 г. у выніку аперацыі «Баграціён».

Нямецка-фашысцкімі акупантамі ў Расонах было створана яўрэйскае гета. Вязняў размясцілі ўсюды, дзе толькі можна: у дамах, адрынах, пад адкрытым небам. Яўрэі, пазбаўленыя ўсіх правоў, прымушаліся пад страхам смерці насіць павязкі з шасціканцовай зоркай жоўтага колеру. Гета ахоўвалі нямецкія салдаты і здраднікі-паліцаі.

Спачатку гета не было абгароджана, але да снежня 1941 года яго тэрыторыю акружылі калючым дротам. Быў усталяваны катаржны рэжым: ежы не давалі, вечарамі п'яныя немцы здзекаваліся над зняволенымі, збівалі і катавалі. Вязняў, якія не атрымлівалі ежы, спачатку выпускалі з гета. Яны разыходзіліся па дамах мясцовых жыхароў і прасілі прадукты харчавання.

Пачынаючы са снежня 1941 г. яўрэяў з гета выпускаць перасталі. Каля варот вісела афіша з папярэджаннем, што той, хто асмеліцца выйсці за тэрыторыю, будзе расстраляны на месцы. Найбольш слабыя з вязняў, старыя і дзеці, не вытрымлівалі існаванні ў такіх умовах і паміралі. Іх целы ляжалі проста ў памяшканнях, дзе жылі астатнія.

Такое палажэнне захоўвалася да студзеня 1942 года. Колькасць яўрэяў дайшла да 488 чалавек. У пачатку студзеня іх вывелі з гета і калонай, якая расцягнулася на 100 метраў, пагналі па Себежскім завулку (цяпер вуліца Школьная) на паўночную ўскраіну Расон, у бок лесу, дзе і забілі.

У г.п. Расоны
Каля Музея баявой садружнасці

Практычна ў самым цэнтры гарадскога пасёлка знаходзіцца Музей баявой садружнасці, адкрыты 4 ліпеня 1981 г. Гэта філіял Беларускага дзяржаўнага музея гісторыі Вялікай Айчыннай вайны. Асаблівае месца ў экспазіцыі займаюць матэрыялы пра партызанскі і падпольны рух. Гэтыя падзеі ў падрабязнасцях асвятляюць 12 залаў. Супрацоўнікі музея працягваюць шукаць і збіраць рэліквіі гераічнага мінулага краю. У фондах захоўваецца больш за 15 тысяч дакументаў і розных прадметаў.

Дзякуючы карпатлівай працы ў 2018 г. перад музеем з'явілася Алея Славы. На сямі гранітных плітах выгравіраваны імёны тых, хто назаўжды ўпісаны ў летапіс Расонскага краю. У адзін шэраг устаноўлены памятныя знакі ў гонар Герояў Савецкага Саюза: партызанскага разведчыка Уладзіміра Хамчаноўскага, ваеннага лётчыка-штурмавіка Сцяпана Жукава, артылерыста, які асабліва вызначыўся ў баях пры ўзяцці Берліна, Аляксандра Шэлепня, поўнага кавалера ордэна Славы Паўла Рубіса, а таксама Герояў Сацыялістычнай Працы Ганны Гарэцкай, звеннявой калгаса «Расоны», і Таццяны Хмяльковай, свінаркі саўгаса «Расонскі».

Адкрывае Алею Славы стэла, прысвечаная Герою Савецкага Саюза і Герою Сацыялістычнай Працы Пятру Міронавічу Машэраву. Яго імя вядома многім беларусам старэйшага пакалення.

З першых дзён Вялікай Айчыннай вайны Машэраў добраахвотнікам пайшоў у Чырвоную армію. У жніўні 1941 г. трапіў у палон пад Невелем, але здолеў бегчы: пры падыходзе нямецкага цягніка да мяжы выбраўся з таварнага вагона праз бакавы люк і саскочыў на хаду, адкараскаўшыся ўдарамі і драпінамі. Праз некалькі дзён Пётр Міронавіч дабраўся да Расон, дзе ў яго засталася маці. Тут жа ён стварыў і ўзначаліў камсамольска-маладзёжнае падполле.

Са снежня 1941 г. па сакавік 1942 г. Машэраў працаваў рахункаводам у калгасе «Расоны» і настаўнікам у школе. Адначасова займаўся арганізацыяй камсамольскага падполля і разгортваннем партызанскага руху ў Расонскім раёне. Некалькі месяцаў падпольшчыкі вербавалі прыхільнікаў, збіралі зброю і боепрыпасы. Адна з явачных кватэр знаходзілася ў кабінеце зубнога лекара Паліны Галанавай, будучай жонкі Пятра Мірановіча.

З красавіка 1942 г. П.М. Машэраў (падпольная мянушка – Дубняк) быў абраны кіраўніком партызанскага атрада імя М.А. Шчорса, які дзейнічаў у Расонскім, Дрыссенскім, Асвейскім раёнах, а таксама на тэрыторыі суседніх раёнаў Расіі і Латвіі. У жніўні 1942 г. атрад здзейсніў буйную аперацыю – выбух маста праз р. Дрыса на чыгунцы Віцебск-Рыга.

Пётр Міронавіч быў не раз паранены. За гады вайны ён выявіў сябе як добры кіраўнік. У многім гэта паўплывала на яго далейшую кар'еру ў палітыцы. У сакавіку 1965 г. Машэраў стаў першым сакратаром ЦК КПБ і ўзначальваў БССР у перыяд з 1965 па 1980 год. Пад яго кіраўніцтвам у 1956 г. быў адкрыты Музей абароны Брэсцкай крэпасці, а ў 1971 г. адбылося ўрачыстае адкрыццё мемарыяла.

Заслугі мінулага і добрасумленная работа на пасадзе кіраўніка зрабілі асобу Пятра Міронавіча Машэрава адной з самых паважаных сярод людзей старэйшага пакалення. Дзякуючы яму ў райцэнтры з'явіўся мемарыяльны комплекс.

---

Каля Музея баявой садружнасці. Алея Славы

На тэрыторыі мемарыяльнага комплексу

Комплекс быў адкрыты ў 1965 г. на месцы найбуйнейшага брацкага пахавання на тэрыторыі Расонскага раёна. Тут пахаваныя воіны, партызаны і падпольшчыкі, сярод якіх і маці Пятра Міронавіча Машэрава. Усяго больш за 2,5 тысячы чалавек.

Сярод пахаваных Герой Савецкага Саюза Уладзімір Антановіч Хамчаноўскі, які стаў на шлях барацьбы з 1941 г. як член Расонскага камуністычнага падполля. Ім былі створаны падпольныя групы ў Клясціцах, Пірагах, Забор'і. З красавіка 1942 г. з'яўляўся намеснікам камандзіра па разведцы ў партызанскім атрадзе імя Шчорса. 19 снежня 1942 г. Уладзімір Хамчаноўскі, прыкрываючы адступленне сваіх таварышаў, застрэліўся, каб не патрапіць у рукі ворага.

---

Мемарыяльны комплекс у г.п. Расоны

Каля помніка на месцы растрэлу падпольшчыкаў

На беразе возера Расона напярэдадні вызвалення райцэнтра фашысты расстралялі 9 падпольшчыкаў. Сярод іх была Дар'я Пятроўна Машэрава.

Яе арыштоўвалі двойчы. Першы раз адвезлі ў Полацк у камендатуру. Нехта данёс, што бачыў яе сына з партызанамі ў вёсцы. Дар'я Пятроўна казала, што Пётр знік ва Ушацкім раёне, куды з'ехаў шукаць сваячку. Перакладчык пацвердзіў яго гібель. Такая версія не выклікала сумневаў у гітлераўцаў, бо ў той час ва Ушацкім раёне разлютаваныя баі вяла брыгада Уладзіміра Елісеевіча Лабанка.

Дар'ю Пятроўну адпусцілі. Яна вярнулася ў Расоны і, нягледзячы на ўгаворы, не збіралася сыходзіць у іншую вёску ці лес, разлічваючы, што «рэабілітавана» немцамі. Аднак Дар'ю Пятроўну ўсё ж арыштавалі. Трымалі ў падвале нямецкай камендатуры, якая размяшчалася ў сядзібным доме. У адной камеры з ёй сядзелі Ніна Шалаева і Таццяна Сіманенка. Яны выратаваліся ад гібелі і расказалі пра стойкасць і смеласць маці Пятра Міронавіча Машэрава. Як яна вярталася з допытаў, ледзьве трымаючыся на нагах, уся чорная ад збіцця, і паўтарала: «Я нікога не выдала, нічога не расказала». Не паддавалася засмучэнню і падтрымлівала ўсіх.

Фашысты не зламалі баявы дух падпольшчыкаў. Яны захоўвалі мужнасць да апошніх хвілін свайго жыцця. Ішлі на смерць, не паказваючы сваіх фізічных і душэўных пакут, і спявалі «Варшавянку». На месцы іх гібелі ў 1979 годзе ўстанавілі помнік. Стэла нагадвае аб растрэле пасля зверскіх катаванняў членаў Расонскай падпольнай партыйна-камсамольскай патрыятычнай групы 16 верасня 1942 г.

---

Помнік на месцы растрэлу падпольшчыкаў

Каля брацкай магілы

У брацкай магіле савецкіх воінаў і партызан, якія загінулі на палях бітваў, пахавана 1285 чалавек, з іх вядомых – 1019.

---

Каля брацкай магілы

У аг. Клясціцы

Вялікая Айчынная вайна цяжка ўдарыла па нашым народзе. Амаль у кожнай сям'і ёсць загінуўшыя. У невялікіх гарадках і мястэчках, дзе большая частка людзей радня адзін аднаму, гэта перажываецца асабліва цяжка. У памяць аб загінуўшых земляках у Клясціцах у 1974 г. быў узведзены манумент у выглядзе скульптуры воіна.

Як і ў многіх іншых населеных пунктах Расонскага раёна, насельніцтва Клясціц моцна пацярпела ад рук нацыстаў у гады акупацыі. Так, у паўночнай частцы аграгарадка ўстаноўлена таблічка ў памяць пра лагер для грамадзянскага насельніцтва, які знаходзіўся тут у час вайны. Таксама тут размешчана брацкая магіла, дзе было пахавана 60 савецкіх салдат і партызан, якія загінулі ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

Каля манумента партызанам брыгады імя Ракасоўскага

Гісторыя Вялікай Айчыннай вайны на тэрыторыі Расонскага раёна непарыўна звязана з падпольным і партызанскім рухам і вядомай у гэтым руху асобай Пятра Міронавіча Машэрава.

У ліпені 1942 г. была створана партызанская брыгада імя Ракасоўскага, да якой далучыўся атрад Машэрава. Сам жа ён стаў камісарам гэтай брыгады. У запаведным лесе на беразе возера Дзеражня, што за некалькі кіламетраў ад вёскі Роўнае поле, размяшчаўся штаб брыгады. Адноўленыя збудаванні паслужылі асновай для стварэння Музея партызанскага побыту, адкрыццё якога адбылося ў 2002 годзе.

Экспанаты збіралі па ўсёй краіне. Рэканструкцыя ажыццяўлялася па дакументальных успамінах, апавяданнях і фатаграфіях. Асаблівую ролю адыгралі ветэраны Вялікай Айчыннай вайны. Так, у якасці кансультанта для стварэння музея быў прыцягнуты Канстанцін Мікалаевіч Палявечка, адзін з воінаў партызанскай брыгады, які асабіста ведаў Машэрава. Менавіта ён расказаў, як быў уладкованы лагер, і пацвердзіў месцазнаходжанне ўсіх яго аб'ектаў. Нягледзячы на тое, што ўсяго зямлянак было сем, аднаўленню падлягалі асноўныя: жылая і штабная зямлянкі, канавязь, зброевая майстэрня, лазня і партызанская сталовая.

На тэрыторыі Музея партызанскага побыту

За час свайго існавання брыгада ўнесла значны ўклад у падрыў дзейнасці салдат Вермахта на тэрыторыі Беларусі. У верасні 1942 г. разграмілі гарнізон на чыгуначнай станцыі Свольна Дрысенскага раёна разам з партызанамі брыгад Дрысенская і Асвейская імя Фрунзэ. У кастрычніку 1942 г. правялі аперацыю па адначасовым разгроме варожых гарнізонаў на чыгуначных станцыях Боркаўчы і Дрыса.

У чэрвені 1943 г. брыгада здзейсніла баявы марш з Расонскага ў Пастаўскі раён, падчас якога вяла баі з ворагамі пры пераходзе праз чыгунку Полацк-Дрыса і фарсіраванні Дзвіны, напала на гарнізон у Міёрах, ваявала каля гарадскога пасёлка Відзы (сакавік 1944 г.), вёскі Ажуны (красавік 1944 г.), напала на гарнізоны ў в. Варапаева Дунілавіцкага (красавік 1944 г.) і в. Валодзькі Докшыцкага (май 1944 г.) раёнаў.

У красавіку 1944 г. брыгада імя Ракасоўскага дапамагала партызанам Полацка-Лепельскай зоны ў барацьбе супраць карнікаў. На выездзе з в. Роўнае поле можна ўбачыць манумент у гонар гэтай партызанскай брыгады. На барэльефе намаляваны салдат, мужчына і жанчына. Такім чынам аўтары помніка паказваюць, што ў партызанскай барацьбе ўдзельнічалі ўсе пласты насельніцтва.

Каля манумента партызанам брыгады імя Ракасоўскага

Маршрут №4
ТВАРЫ ВАЙНЫ, ТВАРЫ ПЕРАМОГІ

г. Наваполацк – г. Полацк

Каля помніка Ліліі Касцецкай

Лілія Паўлаўна Касцецкая – адна з актывістак патрыятычнага падполля на Полаччыне ў гады Вялікай Айчыннай вайны. Нарадзілася ў Полацку ў 1919 годзе. У 1937 г. скончыла Полацкае педагагічнае вучылішча і пачала працаваць у Сіроцінскім раёне настаўніцай. Аднак у пачатку вайны вярнулася ў родны горад, дзе з 1941 г. стала ўдзельніцай падпольнага руху.

Увесну 1942 г. па загадзе НКДБ СССР была створана аператыўная падпольная група «Няўлоўныя» пад камандаваннем ураджэнца Кемераўскай вобласці Міхася Пруднікава. Першапачаткова ў атрадзе, штаб якога знаходзіўся каля вёскі Шчаперня Полацкага раёна, было 27 чалавек. Аднак за кошт мясцовага насельніцтва ён разросся да партызанскай брыгады з колькасцю 1700 байцоў. З ёй і трымала сувязь Касцецкая.

Дзякуючы добраму валоданню нямецкай мовай юная падпольшчыца ўладкавалася ў пашпартны стол вайсковай камендатуры, дзе ёй удалося завербаваць начальніка – Карла Мюлера. Гэта давала доступ да бланкаў дакументаў, у прыватнасці да аўсвайсаў, што значна аблягчала перамяшчэнне членаў арганізацыі ў начны час. Патрулі паліцыі да такіх дакументаў ставіліся з поўным даверам.

У сакавіку 1943 г. Лілія Касцецкая была арыштаваная. Першапачаткова допыты праходзілі стрымана. Аднак дзяўчына маўчала, і гэта раз'юшыла дазнаўцаў. На працягу некалькіх дзён яе катавалі доўга і вытанчана, але адважная разведчыца вынесла ўсе катаванні і ні словам не абмовілася ні пра падполле, ні пра капітана Мюлера. Калі яе ў чарговы раз вялі на допыт праз раку Заходняя Дзвіна, знясіленая, збітая і акрываўленая Касцецкая не спадзявалася выжыць. Наперадзе чарнела палонку. Параўняўшыся з ёй, Ліля скокнула ў ваду. Канваіраваны яе гітлеравец працягнуў дзяўчыне аўтамат, але яна адштурхнула яго і пайшла пад лёд. Падпольшчыца вырашыла, што лепей памерці, чым выдаць сваіх таварышаў. Ёй было ўсяго 25 гадоў…

Памяць пра Лілію Паўлаўну была ўвекавечана ў 1970 г. пяціметровай стэлай, аўтарам якой з'яўляецца Аляксей Дупин. Будучы непрафесійным скульптарам і архітэктарам, ён змог перамагчы ў конкурсе праектаў. Сам замінаў бетон, сам ляпіў – прама на школьным двары, у любое надвор'е. Рабяты дапамагалі яму: даставалі плітку для дарожак, разбівалі кветнік, саджалі тонкія пруткі. На стэле можна ўбачыць твар дзяўчыны ў смелым дзёрзкім павароце як сімвал непахіснасці і рашучасці перад тварам смерці.

---

Каля помніка Ліліі Касцецкай

Па дарозе да мемарыяльнага знака на месцы гібелі экіпажа савецкага самалёта

Нямецкія войскі рваліся да мастоў і пераправаў праз Заходнюю Дзвіну: планавалі захапіць іх адразу і далей ісці на Смаленск і Маскву. Генерал Герман Гот, які камандаваў 3-й танкавай групай вермахта, не меркаваў сур'ёзнай абароны на састарэлых умацаваннях пад Полацкам.

Працягласць Полацкага ўмацаванага раёна па фронце складала 56 кіламетраў, на якіх размяшчаліся 203 доўгачасовыя агнявыя кропкі. З іх 10 былі супрацьтанкавымі. У першыя дні вайны для абароны горада было мабілізавана больш за 10 тысяч мясцовых жыхароў. За некалькі дзён яны разам з байцамі ўмацаванага раёна ўстанавілі інжынерныя загароды: завалы, надолбы, равы і рады калючага дроту.

27 чэрвеня 1941 г. у Полацк прыбылі першыя эшалоны 174-ай стралковай дывізіі пад камандаваннем камбрыга Аляксея Зыгіна, які і ўзначаліў абарону горада. За 18 сутак баёў дывізія знішчыла 37 нямецкіх танкаў, сотні салдат і афіцэраў. Толькі атрымаўшы загад камандавання, яна арганізавана адступіла ў напрамку Вялікіх Лук.

Каля мемарыяльнага знака на месцы гібелі экіпажа савецкага самалёта

У 1944 годзе ў баях за вызваленне Полацка асабліва вызначыўся 683-ці штурмавы авіяполк, які атрымаў ганаровую назву «Полацкі». Падчас разлютаваных баёў за пераправу праз раку Заходняя Дзвіна ў раёне вёсак Воранаўшчына, Жамэркі і Слабада ў ліпені 1944 г. быў збіты самалёт-штурмавік ІЛ-2.

Доўгі час звесткі пра лёс франтавога штурмавіка і яго экіпажа абмяжоўваліся вытрымкамі з афіцыйных дакументаў ваенных гадоў. «Машына не вярнулася з баявога задання ў раёне Дзісны», – паведамлялася ў данясенні аб незваротных стратах. Справядліва будзе сказаць, што гэтая гісторыя магла быць аддана забыццю, калі б не намаганні пошукавых атрадаў і таварыства аховы помнікаў гісторыі і культуры, якія існавалі ў савецкі час ва ўсіх кутках СССР.

Каля паўстагоддзя таму настаўнік рускай мовы і літаратуры Яўгенія Анатольеўна Трапезнікава арганізавала ў СШ №2 горада Наваполацка невялікі гурток юных следапытаў. Неўзабаве ён ператварыўся ў адзін з перадавых атрадаў пошукавага руху на Віцебшчыне. Рабяты з ваенна-патрыятычнага клуба «Разведчыкі вайсковай славы» і іх нязменны кіраўнік знайшлі месца падзення самалёта ў лесе. Адшукаць сведку дапамог ветэран Вялікай Айчыннай вайны, палкоўнік Пётр Журба. Відавочцам падзення самалёта аказаўся Уладзімір Лабкоўскі, які ваяваў у партызанскім атрадзе «Смерць фашызму». Менавіта ён і прывёў пошукавікаў у лес да варонкі. Падчас раскопак былі знойдзены дэталі паветранага судна. Як пазней устанавілі, гэта быў ІЛ-2 – вядомы савецкі самалёт-штурмавік. Грозны «Іллюха», як называлі яго лётчыкі, стаў самалётам Перамогі.

Выяўленыя дэталі да гэтага часу захоўваюцца ў музеі СШ № 2 г. Наваполацка. У далейшым удалося ўстанавіць імёны членаў экіпажа: камандзірам карабля быў малодшы лейтэнант Аляксей Іванавіч Шкарпетаў, стралком-радыстам – малодшы сяржант Рыгор Іванавіч Каргін. Менавіта гэтая карпатлівая праца пошукавага атрада і стала падставай для ўвекавечання подзвігу экіпажа ІЛ-2.

У 1985 годзе, да 40-годдзя Перамогі савецкага народа ў Вялікай Айчыннай вайне, на месцы гібелі лётчыкаў быў устаноўлены мемарыяльны знак. Ён зроблены па праекце галоўнага архітэктара г. Наваполацка Макса Мойшавіча Шлеймовіча. Бетонная варонка з каменнай глыбай усярэдзіне – сімвал упаўшага самалёта. Перад варонкай размешчана памятная дошка з тэкстам «3 ліпеня 1944 г. пры вызваленні Полаччыны ад фашысцка-нямецкіх захопнікаў тут загінуў экіпаж савецкага самалёта ІЛ-2 у складзе: камандзір экіпажа мл. лейтэнант Шкарапетаў Аляксей Іванавіч /1921/, стрэлак-радыст мл. сяржант Каргін Рыгор Іванавіч /1920/. Вечная памяць героям, загінуўшым у баях за Радзіму».

На тэрыторыі мемарыяльнага комплексу «Звязда»

Гэта месца пахавання вязьняў лагеру для ваеннапалонных «Шталаг-354». Лагер функцыянаваў на тэрыторыі г.п. Баравуха на працягу амаль двух гадоў (са жніўня 1941 г. па 1943 г.). Першапачаткова ён размяшчаўся: на тэрыторыі Баравухі-1, дзе ўтрымлівалася 18 тысяч ваеннапалонных, а таксама мірных жыхароў, у Баравухі-2 – 240 ваеннапалонных, задзейнічаных у якасці грузчыкаў на чыгунцы, і Баравухі-3, дзе на кастрычнік 1941 г. было 12 тысяч ваеннапалонных і грамадзянскіх асоб.

Немцы ў 1941 годзе ў сваіх лагерах праводзілі мэтанакіраваную палітыку знішчэння славян голадам, таму большасць зняволеных памерла і лагер быў зачынены. Вось што казаў пра ўтрыманне ў лагеры камандзір партызанскага атрада Аляксандр Фёдаравіч Шрамко:

«Ваеннапалонныя знаходзіліся ў кашмарных умовах, жылі цесна. Да вясны, у сувязі з недахопам прадуктаў і патрэбнасці ў рабочай сіле, многіх ваеннапалонных пераводзілі на чыгуначныя работы. Дазвалялі браць у прымакі. Калі летам і асабліва восенню многія беглі ў партызаны, астатніх зноў забіралі ў лагер».

У мемуарах Міхаіла Пруднікава ёсць інфармацыя, што частку ваеннапалонных збіраліся пераправіць у іншыя лагеры на прыбалтыйскі напрамак. Да красавіка 1942 г. у жывых з першапачатковых 30 тысяч засталося ўсяго 500 чалавек. Астатнія памерлі, расстраляныя, некаторым удалося збегчы. Згодна са звесткамі Каталога воінскіх пахаванняў на тэрыторыі Рэспублікі Беларусь, у лагеры загінула 29 000 чалавек, сярод якіх былі і мірныя жыхары. Цяпер вядомы імёны толькі 218 загінуўшых.

Мемарыяльны комплекс, прысвечаны ахвярам нацызму, узведзены ў пасёлку Баравуха ў 2006 годзе. Ён займае тэрыторыю каля 3 гектараў і ўключае мемарыяльны знак, дот і капліцу. Над уваходам устаноўлена стылізаваная бетонная стужка з надпісам «Незабыўны твой подзвiг, салдат».

---

На тэрыторыі мемарыяльнага комплексу «Звязда»

Мемарыяльны знак уяўляе сабой 4 стэлы, якія сімвалізуюць чатыры бакі свету, чатыры гады вайны, чатыры фронты, якія вызвалялі Беларусь. У цэнтры знаходзіцца расколатая чара, якая азначае зямлю і жыццё, расколатыя вайной, на стэлах – спісы загінуўшых пры вызваленні Баравухі ў 1944 годзе. Збудаванні мемарыяла нібы кажуць: дот – «памятаем», капліца – «верым», мемарыяльны знак – «шануем». Дарожкі комплексу выкладзены ў выглядзе адной вялізнай зоркі. На тэрыторыі шмат валуноў, на якіх намаляваны знакі, характэрныя для пэўных рэлігій.

У 2019 годзе быў знойдзены сшытак ваенўрача, у якім змяшчаліся звесткі пра больш як чатыры сотні вязняў Шталага-354. Для ўстанаўлення больш падрабязных звестак аб загінуўшых была праведзена вялікая пошукава-даследчая работа. Дзякуючы ўзаемадзеянню з Упраўленнем па ўвекавечанні памяці абаронцаў Айчыны і ахвяр войн, пошукавымі атрадамі часткова ўстаноўлены падрабязныя звесткі аб зняволеных канцлагера.

---

На тэрыторыі мемарыяльнага комплексу «Звязда»

Па дарозе ў г. Полацк

Спынімся падрабязней на аперацыі па вызваленні Полацка. Яе мэтай быў разгром групоўкі нямецкіх войскаў і вызваленне горада. Ударам па збежных напрамках прадугледжвалася акружыць і разграміць ворага. Савецкім войскам супрацьстаялі злучэнні 16-й арміі групы армій «Поўнач» (генерал-палкоўнік Г. Ліндэман) і частка сіл нямецкай 3-й танкавай арміі групы армій «Цэнтр». У раёне Полацка знаходзілася шэсць нямецкіх дывізій. Была створана абарончая паласа «Тыгр». Азёрна-балоцістая мясцовасць вакол горада стварала цяжкапераадольны раён.

29 чэрвеня 1944 г. было разгорнута наступленне на Полацк. Да раніцы наступнага дня злучэнні 6-й гвардзейскай арміі выйшлі да ўскраін населенага пункта, а злучэнні 43-й арміі і часці 1-га танкавага корпуса перарэзалі чыгунку Полацк-Маладзечна. 1-й танкавы корпус 29 чэрвеня вызваліў Ушачы, вырваўся на аператыўную прастору і зруйнавальнымі ўдарамі з тылу спрыяў паспяховаму наступу.

Зацятыя баі за Полацк працягваліся чатыры дні. Да раніцы 4 ліпеня горад быў ачышчаны ад суперніка. У выніку Полацкай аперацыі войскі 1-га Прыбалтыйскага фронту авалодалі Полацкім вузлом абароны, знішчылі шэсць нямецкіх дывізій, прасунуўшыся за 6 сутак на 120-130 км.

У г. Полацку
Каля мемарыяльнага комплексу «Курган Бессмяротнасці»

Як форма ўвекавечання памяці курганы з'явіліся ў 1960-я гады ХХ ст. Ва ўмовах, калі сродкаў на стварэнне манументальных збудаванняў было няшмат, яны сталі своеасаблівым выхадам са становішча. У той жа час нельга сказаць, што гэта выглядае як нешта бюджэтнае. Звяртаючыся да гісторыі, мы можам убачыць, што курган заўсёды меў сакральны статус на тэрыторыі Беларусі. Яго значнасць падкрэслівалася і самім працэсам узвядзення: чалавек браў і насыпаў жменю зямлі. Гэтая традыцыя стала для кожнага спосабам выказаць сваю падзяку за Перамогу.

Мемарыяльны комплекс «Курган Бессмяротнасці» быў створаны ў памяць аб загінуўшых савецкіх воінах і жыхарах горада Полацка. Тут знаходзіцца зямля, прывезеная з брацкіх магіл Полацкага, Аршанскага, Глыбоцкага, Лепельскага, Верхнядзвінскага, Расонскага і іншых раёнаў, а таксама з Брэста, Віцебска, Мінска, гарадоў Расійскай Федэрацыі, з могілак савецкіх воінаў у Празе.

Курган Бессмяротнасці быў урачыста адкрыты 3 ліпеня 1966 г., калі ў яго падножжа Героі Савецкага Саюза Віктар Іванавіч Яронька, Барыс Уладзіміравіч Гетц, Зінаіда Міхайлаўна Тусналобава-Марчанка запалілі вечны агонь. Вышыня кургана – 10 метраў, у яго закладзена 2500 кубаметраў зямлі. Аўтар мемарыяльнага комплексу, архітэктар горада Полацка Мікалай Пятровіч Глазуноў таксама з'яўляецца ўдзельнікам Вялікай Айчыннай вайны. Каля Вечнага агню ўстаноўлены мармуровыя пліты, якія звяртаюцца да людзей. На вяршыні Кургана Бессмяротнасці знаходзіцца факел, які запальваюць у знакавыя дні ў памяць аб загінуўшых.

У 1967 годзе непадалёк быў разбіты парк імя 50-годдзя Савецкай улады. Таксама побач размешчаны музей, які праслаўляе подзвіг нашых продкаў.

Каля Музея баявой славы

Музей баявой славы быў адчынены ў 1971 годзе. Месца, дзе ён знаходзіцца, доўгі час мясцовыя называлі проста «Батарэя», бо падчас вайны 1812 года, савецка-польскай вайны і Вялікай Айчыннай тут размяшчаліся пазіцыі артылерыстаў.

Музей расказвае пра найважнейшыя падзеі, якія адбыліся на тэрыторыі Полацка і Полацкага раёна ў гады Вялікай Айчыннай вайны. Наведвальнік даведаецца, з чым сутыкнуўся горад на пачатковых этапах вайны, як развіваўся партызанскі і падпольны рух і, канешне, як ажыццяўлялася наступальная аперацыя «Баграціён», у выніку якой Полацак быў вызвалены ад войскаў вермахта. У экспазіцыі зроблены акцэнт на дэталях і, найважнейшае, на людзях, якія рызыкавалі ўласным жыццём дзеля набліжэння Перамогі. Пра такога чалавека расказвае філіял Музея баявой славы – музей-кватэра Героя Савецкага Саюза Зінаіды Міхайлаўны Тусналобавай-Марчанка.

У Музеі баявой славы

Каля музея-кватэры Героя Савецкага Саюза Зінаіды Міхайлаўны Тусналобавай-Марчанка

Гэты невялікі музей, адкрыты яшчэ ў ліпені 1987 г., расказвае пра адважную жанчыну, гісторыя подзвігу якой сыходзіць далёка за межы Беларусі.

Нарадзілася Зінаіда Міхайлаўна Тусналобава ў 1920 годзе пад Полацкам. Гады яе юнацтва прайшлі на Кузбасе. У 1942 г. была залічана ў рады Чырвонай арміі, у 849-й стралковы полк 303-й стралковай дывізіі 60-й арміі. За восем месяцаў кровапралітных баёў на Варонежскім фронце яна вынесла з поля бою 128 параненых салдат і афіцэраў.

У лютым 1943 г. у баі за станцыю Гаршочнае Курскай вобласці Зінаіда Тусналобава спрабавала аказаць дапамогу параненаму камандзіру ўзвода. Пакуль яна паўзла да лейтэнанта, сама была цяжка паранена: ёй перабіла ногі. У гэты час немцы перайшлі ў контратаку. Тусналобава паспрабавала прыкінуцца мёртвай, але адзін з нямецкіх салдат заўважыў яе і ўдарамі ботаў і прыклада паспрабаваў дабіць санітарку. Яе знайшлі на другія суткі разведчыкі, якія выконвалі чарговае заданне. У ранішняй цішыні яны пачулі стогн. Умёрзлая ў акрываўлены снег, пакрытая ледзяной скарынкай, у непрытомным стане ляжала Зінаіда.

Амаль год ішла барацьба за яе жыццё. Былі зроблены складаныя аперацыі па ампутацыі рук і ног. Ніхто не бачыў яе слёз: ні параненыя, ні ўрачы, ні сядзелкі, якія дзяжурылі ў палатах, дзе ляжалі самыя цяжкія. Нават у тую страшную раніцу, калі дзяўчына даведалася, што ў яе больш няма рук і ног. Ніхто не бачыў яе слёз, калі трэба было вучыцца сядзець, калі восьмы раз везлі ў аперацыйную. Ёй было толькі 23 гады…

Зінаіда Міхайлаўна вытрымала годна ўсе выпрабаванні лёсу. Былай санітарцы была зроблена яшчэ адна аперацыя – па расшчапленні косткі рукі, для таго каб стварыць з яе і цягліц падабенства двух пальцаў, якімі ў наступным яна навучылася пісаць. Зінаіда пісала свайму каханаму, Іосіфу Марчанку, пра тое, што яна адпускае яго і не хоча быць для яго клопатам. Але той ні на імгненне не сумняваўся: усе нягоды пераадольныя і ён не кіне сваю Зіну ў цяжкую гадзіну.

13 мая 1944 г. у частках 1-га Прыбалтыйскага фронту чыталі ліст, надрукаваны ў франтавой газеце «Наперад на ворага», дзе былая санітарка расказала сваю гісторыю і папрасіла адпомсціць за яе і за тое, чаго яна стала пазбаўлена: шчасця, здароўя, маладосці. У адказ на гэты заклік яна атрымала больш за 3000 водгукаў. Неўзабаве лозунг «За Зіну Тусналобаву!» з'явіўся на бартах шматлікіх савецкіх танкаў, самалётаў і прылад.

---

Бюст Героя Савецкага Саюза Зінаіды Міхайлаўны Тусналобавай-Марчанка

Па дарозе да помніка 23-м воінам-гвардзейцам

Існуюць паняцці «партызанскі край» і «партызанская зона». Край – гэта тэрыторыя ў тыле нямецкіх войскаў, вызваленая і працяглы час утрыманая партызанамі падчас Вялікай Айчыннай вайны. Партызанская зона – часткова вызваленая тэрыторыя, на якой партызаны вялі актыўныя баявыя дзеянні.

У партызанскіх краях і зонах пры актыўным удзеле насельніцтва аднаўляліся органы Савецкай улады, ці іх функцыі выконваліся партызанскім камандаваннем, партызанскімі камендантамі і іншымі органамі. Адначасова аднаўляліся калгасы, прадпрыемствы мясцовай прамысловасці, культурна-бытавыя, медыцынскія і іншыя ўстановы. Таксама арганізавана праводзіліся сяўба і ўборка ўраджаю.

Партызанскія краі і зоны адыгралі вялікую ролю ў разгортванні ўсенароднай барацьбы з захопнікамі. Яны ўскладнялі правядзенне сапернікам перагруповак, скоўвалі значныя сілы яго палявых войскаў. Супернік часта не мог арганізаваць тут трывалай абароны (звычайна ў лясіста-багністых і горна-лясістых раёнах) і быў змушаны групаваць свае сілы толькі ўздоўж дарог. Нярэдка партызанскія краі і зоны выкарыстоўваліся савецкімі войскамі для хуткага выхаду на флангі і тылы варожых груповак, выкідкі (высадкі) паветраных дэсантаў і парушэнні арганізаванага адыходу суперніка. Беларуская ССР была адным з акупаваных рэгіёнаў з найбольшай колькасцю партызанскіх краёў.

Каля помніка 23-м воінам-гвардзейцам

Да чэрвеня 1944 года лінія фронту на ўсходзе ўтварыла вялізны выступ – клін, звернуты ў глыб СССР, так званы «Беларускі балкон», на мяжы Віцебск–Орша–Магілёў–Жлобін. На поўдзень Чырвоная армія пайшла значна далей на захад, але на тэрыторыі Беларусі немцы, прыкрываючыся палескімі балотамі, працягвалі ўтрымліваць свае пазіцыі. З красавіка 1944 г. Генеральны штаб СССР пачаў распрацоўваць план, задума якога складалася ў руйнаванні флангаў групы арміі «Цэнтр», акружэнні яе асноўных сіл у раёне Мінска і поўным вызваленні Беларусі. У будучыні гэтая аперацыя атрымае назву «Баграціён». На першым яе этапе (з 23 чэрвеня па 4 ліпеня 1944 г.) меркаваўся шэраг наступальных аперацый, адна з якіх ставіла за мэту вызваленне Полацка.

Старажытны беларускі горад быў важным стратэгічным вузлом, праз яго праходзілі чыгуначныя зносіны. Нямецкі гарнізон, які займаў цэнтр, пад камандаваннем Карла Хільберта ўсімі сіламі імкнуўся захаваць пазіцыі. Масты праз раку былі ўзарваныя. Адзіны мост, які застаўся, фашысты замініравалі. Воінам 51-й гвардзейскай стралковай дывізіі трэба было захапіць і ўтрымаць яго да падыходу асноўных сіл. Задача была даручана групе гвардзейцаў пад камандаваннем старшага лейтэнанта Аляксандра Міхайлавіча Грыгор'ева.

3 ліпеня гвардзейцы захапілі плацдарм на беразе Заходняй Дзвіны і ўтрымлівалі яго, адбіўшы 14 варожых нападаў. Разлютаваным гітлераўцам атрымалася знішчыць групу, толькі адкрыўшы стральбу з агнямётаў. Але асноўная частка савецкіх войскаў паспела падысці і пераправіцца цераз Дзвіну. Іх сіламі ўжо 4 ліпеня Полацак быў вызвалены. Героі-гвардзейцы пасмяротна былі ўзнагароджаны ордэнамі.

На месцы бою быў усталяваны помнік, пасля двойчы перайначаны. У сапраўдным выглядзе па праекце скульптара А.І. Пянькова ён паўстаў у 1989 годзе. У кампазіцыю ўваходзіць група воінаў, якую расколвае снарад, які разарваўся, жураўліная зграя і стэла з прозвішчамі загінуўшых і памятным надпісам. Адзіны цудам ацалелы гвардзеец М.І. Кажэўнікаў не ўключаны ў спіс, хаця доўгі час яго лічылі загінуўшым.

---

Каля помніка 23-м воінам-гвардзейцам

Пасля больш дбайнага даследавання полацкімі краязнаўцамі выяўлены недакладнасці, якія выклікаюць пытанні. У спісе ёсць прозвішчы, указаныя з памылкамі, і прозвішчы байцоў, якія загінулі да або пасля апісаных падзей. Падчас перапахавання ў 1948 годзе былі знойдзены астанкі толькі 10 гвардзейцаў, і нават пасля звароту ў Цэнтральны архіў у ліку загінуўшых значылася 19 чалавек. Незразумела, чаму ні адбівалым напады суперніка гвардзейцам, ні іх камандзіру не было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза. Згодна з атрыманым дакументам некаторыя з іх узнагарод не атрымалі, у тым ліку А.М. Грыгор'еў.

У савецкага спевака Юрыя Візбара ёсць песня «Коштам жыцця», прысвечаная гэтым падзеям. У адным з яе куплетаў гаворыцца пра тое, якое заданне атрымалі гвардзейцы:

Задача такая: у горад уварвацца,
Мост захапіць і ад выбуху выратаваць.
Маста не аддаваць, трымацца, трымацца
Да падыходу нашых танкавых сіл.

Па дарозе да мемарыяльнага комплексу «Вызваліцелям Полацка»

У гады вайны на тэрыторыі Полаччыны размяшчалася Полацка-Лепельская партызанская зона. Гэта тэрыторыя была ўтворана ў выніку скаардынаваных баявых дзеянняў партызанскіх фарміраванняў на тэрыторыі Ушацкага раёна, часці Полацкага, Глыбоцкага, Докшыцкага, Лепельскага, Бешанковіцкага і Шумілінскага раёнаў. Гэтая вялізная па памерах партызанская зона праіснавала з восені 1942 г. па красавік 1944 г.

Каля мемарыяльнага комплексу «Вызваліцелям Полацка»

Яшчэ адным месцам, якое захоўвае памяць аб загінуўшых вызваліцелях Полацка, з'яўляецца мемарыяльны комплекс, устаноўлены ў 1981 г. на месцы брацкай магілы на плошчы Свабоды. Раней тут знаходзіўся помнік зусім іншага тыпу, які не меў такога сімвалізму і манументальнасці. Па задуме архітэктара В. Аладава помнік «Вызваліцелям Полацка» ўяўляе сабой скульптурную кампазіцыю з прадаўгаватай у плане стэлай-сцяной прамавугольнай формы. На пярэднім баку злева памятны надпіс «Вызваліцелям Полацка», справа – бронзавая скульптура трох салдат: параненага салдата, воіна са сцягам і воіна з аўтаматам. Усе разам яны сімвалізуюць якасці, уласцівыя героям: самаахвяраванне, адвагу і рашучасць. На бронзавых барэльефах на адваротным баку стэлы тэкст – пералік злучэнняў і часцей, якія праславіліся ў баях за горад і атрымалі ганаровае найменне «Полацкіх».

Па абодва бакі стэлы размешчаны 57-міліметровыя супрацьтанкавыя гарматы ўзору 1941 года, распрацаваныя савецкім інжынерам Васілём Гаўрылавічам Грабіным. Гэта адначасова і развітальны салют загінуўшым воінам і грозная зброя, з дапамогай якой яны абаранілі нашу зямлю.

Па баках гранітнага пастамента (надмагільнай пліты) 3х3 м, размешчанага наперадзе стэлы, прымацаваныя таблічкі з імёнамі пахаваных воінаў. Перад пастаментам знаходзіцца зорка з Вечным агнём.

---

Каля мемарыяльнага комплексу «Вызваліцелям Полацка»

Тут пахаваны 16 воінаў 1-га Прыбалтыйскага фронту, якія па-геройску загінулі, абараняючы горад падчас Полацкай наступальнай аперацыі. Сярод іх два Героі Савецкага саюза: Філіп Цімафеевіч Сушкоў і Васіль Дзмітрыевіч Халеў.

Філіп Цімафеевіч Сушкоў быў удзельнікам Смаленскай бітвы, абароны Сталінграда і Курскай бітвы. Ён загінуў смерцю адважных пры вызваленні Полацка 30 чэрвеня 1944 г.

Подзвіг Васіля Дзмітрыевіча Халева быў асобна ўвекавечаны ўстаноўленым пры ўездзе ў горад танкам Т-34. 2 ліпеня 1944 г. танкавы экіпаж малодшага лейтэнанта Васіля Халева першым уварваўся ў раён Задзвіння, знішчаючы суперніка агнём і гусеніцамі. Расстраляўшы ўсе снарады, патроны да кулямёта, патраціўшы ўсю агнясмесь, экіпаж апынуўся ў акружэнні і адстрэльваўся ад ворагаў з асабістай зброі. Калі скончыліся патроны і да яе, немцы паспрабавалі схіліць герояў да здачы ў палон, на што была рашучая адмова. Тады фашысты падпалілі танк. Гераічны экіпаж згарэў разам са сваёй баявой машынай, але не здаўся. Імем Васіля Дзмітрыевіча Халева названа адна з вуліц Полацка.

На тэрыторыі мемарыяльнага комплексу «Урочышча Пяскі»

У жніўні 1941 г. нямецкія войскі, якія ўвайшлі ў Полацк, устанавілі жорсткі акупацыйны рэжым і стварылі на тэрыторыі горада два лагеры для савецкіх ваеннапалонных: Дулаг-155 – на тэрыторыі Зялёнага гарадка (цяпер – Баравуха-3) і Дулаг-125 – на тэрыторыі былога ваеннага гарадка (зараз – Спаскае мястэчка).

У памяшканнях былога ваеннага гарадка, разлічаных не больш як на 4,5 тысячы чалавек, утрымлівалі ад 15 да 20 тысяч ваеннапалонных. За падвойнай агароджай з калючага дроту, замацаванай на слупах вышынёй 4 метры, знаходзіліся асноўныя будынкі лагера. Паміж шэрагамі плота ўцекачоў надзейна пільнаваў калючы дрот, расцягнуты па зямлі ў выглядзе «спіраляў Бруна». На слупах як вонкавай, так і ўнутранай агароджы віселі фанерныя таблічкі з грозным папярэджаннем «Падыходзіць да агароджы і пералазіць праз яе ЗАБАРОНЕНА! Расстрэл на месцы!». Па перыметры стаялі вартаўнічыя вышкі з кулямётамі, дзе дзяжурылі вартавыя. Уначы звонку лагер ахоўвалі парныя патрулі з сабакамі, а з вышак тэрыторыя асвятлялася пражэктарамі.

Ад нечалавечых умоў утрымання, здзекаў, голаду, інфекцыйных хвароб на тэрыторыі лагера штодзень памірала ад 80 да 200 чалавек. Усе яны знаходзілі свой апошні прытулак у месцы пад назвай «урочышча Пяскі». Туды ж прывозілі для растрэлу падпольшчыкаў і партызан.

На іншым краі ўрочышча размяшчаўся лагер для мірнага насельніцтва. Ён займаў тэрыторыю паміж возерам Волава і станцыяй Грамы і праіснаваў з 1942 г. да красавіка 1944 г. Вязні лагера выконвалі непасільныя працы. Для запалохвання людзей акупанты перыядычна праводзілі публічныя пакаранні.

Па дадзеных з розных крыніц усяго за час акупацыі Полацка ва ўрочышчы Пяскі было знішчана і пахавана ад 40 да 100 тысяч савецкіх ваеннапалонных і мірных жыхароў.

Па ўспамінах аднаго з вязняў, у лагеры панавалі жудасныя ўмовы: за найменшае непадпарадкаванне збівалі палкамі і бізунамі, у якасці ежы давалі нейкую жыжку – па адным кансервавым банку.

Пасля катастрофы на Заходнім фронце палонных у лагеры аказалася шмат. Вязні ўтрымліваліся ў трох казармах. Яны фармаваліся па нацыянальнай прыкмеце («Руская», «Украінская» і «Агульная»), а сярод зняволеных актыўна культывавалася нацыянальная варожасць. Разам з немцамі ахоўвалі і здраднікі, якія перайшлі на бок фашыстаў. Іх жорсткасць уражвала нават немцаў. Адзін з такіх ахоўнікаў так здзекаваўся з палонных, што унтэр-афіцэр не вытрымаў і загадаў спыніць.

Складанасць, з якой праз гады прыйшлося сутыкнуцца даследнікам гісторыі Дулага-125, складалася ў тым, што ўлік палонных быў фармальным. Таму вельмі складана ацаніць колькасць загінуўшых у лагеры. Але яшчэ больш страшным было тое, што адсутнасць дакладных дадзеных аб колькасці зняволеных пагаршала праблему забеспячэння іх харчаваннем. Штодзённыя нормы, якія былі зацверджаны камандаваннем вермахта ў жніўні 1941 г., складалі: 200 г хлеба, 13 г мяса, 15 г тлушчаў, 20 г цукры. Крыху пазней паступіла яшчэ адна разнарадка: у якасці хлеба выкарыстоўваць сумесь з 50% жытняга вотруб'я, 20% адцісканняў буракоў, 20% цэлюлознай мукі і 10% мукі з лісця ці саломы. І нават гэтыя нормы харчавання былі неабавязковыя да выканання. Планы генацыду славянскага насельніцтва ўключалі ў сябе і забойствы з дапамогай голаду.

Цяжкая праца, голад, антысанітарыя прывялі да таго, што ў Дулазе-125 людзі ўвесь час паміралі, сярод знясіленых разгульваліся эпідэміі. Міхаіл Скрабін успамінаў, што, калі толькі патрапіў у лагер, яму далі параду збіраць махорку. Настойка на тытуні была практычна адзінымі лекамі ад тыфу ў санітарнай частцы, і кожны хворы павінен быў здабываць яе самастойна. Дзякуючы гэтай «мікстуры» Міхаіл Якаўлевіч выжыў.

Пасля катастрафічнага паражэння пад Масквой планы хуткага генацыду – вынішчыць 70-90% насельніцтва СССР за 2-3 гады – немцам прыйшлося перагледзець. Нормы харчавання былі крыху павышаны. Акрамя таго, палонным дазволілі займацца «лагернай творчасцю»: у вольны ад працы час вырабляць партсігары, рамкі для фатаграфій, прадметы побыту. Іх можна было абмяняць на ежу. У дадатак у 1942 годзе ў лагеры ўспыхнула эпідэмія і частку ваеннапалонных адправілі ў Германію.

Першыя ідэі пра тое, каб увекавечыць памяць загінуўшых, зафіксаваны яшчэ ў архіўных дакументах 1949 года. Выканкам Савета дэпутатаў прыняў рашэнне ўстанавіць помнік на месцы ўчыненых злачынстваў. Але прапанова шмат гадоў існавала толькі на паперы. Пасля вайны тэрыторыю пахавання аддалі калгасу, і на месцы брацкай магілы сеялі жыта. Пазней зямлю са спіса сельскагаспадарчых угоддзяў выключылі, але ніякія працы не праводзілі. У выніку мясцовае насельніцтва брала на былым полі пясок, а дажджы размывалі астанкі.

У 1965 г. на тэрыторыі ўрочышча ўсталявалі абеліск, а ў 1985 г. улады вярнуліся да ідэі стварэння помніка, але прыйшлі да высновы аб немагчымасці яго ўсталявання з прычыны адсутнасці маста праз раку Палата. Замест помніка 8 мая 1985 г. на правым беразе ракі Палата, паміж Спаскім гарадком і Спаса-Еўфрасіннеўскім манастыром, быў адкрыты памятны знак ахвярам фашызму.

Першыя спробы ўдакладніць межы магілы правялі ў 1993 годзе. Тады вучні СШ №2 г. Наваполацка пад кіраўніцтвам Яўгеніі Анатольеўны Трапезнікавай капалі шурфы. Знаходзілі шмат фактаў, якія пацвярджаюць масавае пахаванне. Знайшлі часткі абмундзіравання, у тым ліку не прыналежнага салдатам савецкага войска. Высветлілася, што гэта італьянская форма. Тады паднялі і прыдалі зямлі каля 500 астанкаў. І тады ж упершыню пазначылі межы вялізнай магілы, высадзіўшы па перыметры бярозкі. Непасрэдна на тэрыторыі пахавання на невялікім бетонным пастаменце была ўстаноўлена мемарыяльная таблічка ў памяць аб загінуўшых у гады Вялікай Айчыннай вайны. Гэтая таблічка пазней легла ў падмурак помніка.

У маі 2010 г. Полацкае раённае аддзяленне Віцебскага абласнога аддзялення грамадскага аб'яднання «Беларускі фонд міру» звярнулася ў Полацкі гарадскі выканаўчы камітэт і Савет дэпутатаў з ініцыятывай аб будаўніцтве мемарыяльнага комплексу памяці ахвяр фашызму. Так было прынятае рашэнне аб будаўніцтве мемарыяльнага комплексу памяці ахвяр фашызму «Урочышча Пяскі». Крыніцай фінансавання вызначаўся мясцовы бюджэт, спонсарская дапамога і ахвяраванні прыватных асоб.

Агульны кошт работ і матэрыялаў у той час ацэньваўся ў 1 млрд. 14484 рублі. За кошт добраахвотных ахвяраванняў юрыдычных і фізічных асоб, прадпрыемстваў, устаноў і арганізацый удалося сабраць крыху больш за 600 тысяч рублёў. На гэтыя грошы была распрацавана праектна-каштарысная дакументацыя, выкананы геадэзічныя і геалагічныя работы на месцы будучага мемарыяла, праведзена экспертыза выкананых работ, выдадзена кніга «Урочышча Пяскі – тэрыторыя смерці. 1941–1944», выраблена гранітная мемарыяльная сцяна з устаноўленымі прозвішчамі загінуўшых, а таксама закуплены метал на агароджу тэрыторыі. Падтрымала працы грамадскасць нямецкага горада-пабраціма Полацка Фрыдрыхсхафена, якая арганізавала збор сродкаў на ўваходны партал. З далучэннем нямецкага боку праект стаў набываць міжнародны характар.

Аднак у 2011 г. адбылося рэзкае падаражэнне кошту матэрыялаў і прац. Сабраных сродкаў стала не хапаць. Полацкі гарвыканкам падрыхтаваў зварот у Прадстаўніцтва Саюзнай дзяржавы, якое станоўча паставілася да акрэсленай праблемы і вызначыла далейшы шлях атрымання фінансавання. Не застаўся ў баку і Віцебскі абласны выканаўчы камітэт.

Усім мірам дзеля міру будавалі мемарыял на месцы шматтысячнага пахавання. 3 ліпеня 2019 г. у гонар 75-годдзя вызвалення Беларусі ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў ва ўрочышчы Пяскі ўпершыню прайшла вахта памяці. У Дзень памяці і смутку, 22 чэрвеня 2020 г., быў адчынены мемарыяльны комплекс памяці ахвяр фашызму «Урочышча Пяскі».

Мемарыяльны комплекс «Урочышча Пяскі»

Маршрут №5
ГЕРОІ БЕССМЯРОТНЫЯ

г.п. Бешанковічы – г. Сянно

Па дарозе ў г.п. Бешанковічы

Людзі з'явіліся на гэтай тэрыторыі 11 тысяч гадоў таму. З 1928 гады археолагі вывучаюць стаянкі першабытных паляўнічых і рыбаловаў, якія звычайна размяшчалі свае селішчы ў зручных і прыгожых месцах на берагах рэк і азёр. Адным з такіх месцаў былі Бешанковічы. Іх назва хутчэй за ўсё пайшла ад слова «шалён» – вельмі хуткая плынь на сярэдзіне ракі, бо гарадскі пасёлак якраз размешчаны на павароце Дзвіны, дзе рух вады паскараецца.

Упершыню назва «Бешанковічы» згадваецца ў гістарычных дакументах у 1447 г. Вялікі князь Казімір IV у памяць аб цудоўным выратаванні сваёй жонкі пабудаваў шэсць цэркваў святому Іллі, і адна з іх размяшчалася якраз тут. Гэта сведчыць пра тое, што паселішча ўжо тады было дастаткова буйным і адыгрывала важную ролю ў жыцці рэгіёна.

У другой палове XV ст. Бешанковічамі валодаў князь Сямён Фёдаравіч Друцкі. У 1633 г. мястэчка – так тады называлі пасёлак гарадскога тыпу – было выкуплена гетманам Вялікага Княства Літоўскага Паўлам Сапегам. Менавіта пры ім Бешанковічы атрымалі магдэбургскае права, а разам з гэтым і дазвол на правядзенне двух кірмашоў за год і аднаго гандлёвага дня ў тыдзень. Тады ж тут актыўна пачалі сяліцца яўрэі, якія займаліся рамяством і дробным гандлем.

Пасля другога падзелу Рэчы Паспалітай у 1792 г. Бешанковічы апынуліся ў складзе Расійскай імперыі. У вайну 1812 года тут адбылося некалькі бітваў паміж войскамі Напалеона і войскам Барклая-дэ-Толі. У XIX стагоддзі Бешанковічы былі дастаткова багатымі. Іх размяшчэнне на рацэ, па якой ішоў вялікі гандаль, дазваляла штогод праводзіць буйны кірмаш, які працягваўся цэлы месяц. Мястэчка разраслося, і да канца стагоддзя тут было больш за 1000 будынкаў, звыш 100 крам, 3 народныя вучылішчы, пошта. Зрэшты, пасля распаўсюджвання чыгунак Бешанковічы сталі страчваць свае эканамічныя пазіцыі.

Пасля ўстанаўлення савецкай улады быў створаны Бешанковіцкі раён. У пачатку 1927 г. у Бешанковічах налічвалася 2683 жыхары, 1614 з іх былі яўрэямі. У сувязі з гэтым 8 лютага 1927 г. прэзідыум Бешанковіцкага райвыканкама вырашыў хадайнічаць перад Віцебскім аблвыканкамам аб утварэнні Бешанковіцкай нацыянальнай яўрэйскай рады, якая ў хуткім часе і была створана.

6 ліпеня 1941 г. уся тэрыторыя раёна была акупаваная нямецка-фашысцкімі захопнікамі. Яны адразу ж стварылі яўрэйскае гета, куды былі кінуты амаль 3000 чалавек. Усіх іх пакаралі смерцю ў 1942–1943 гг. Усяго нямецкія акупанты і іх памагатыя забілі ў Бешанковічах і раёне 10 276 чалавек.

Увосень 1941 г. пачалі ўтварацца партызанскія атрады. За лета 1942 г. бешанковіцкія партызаны разграмілі валасныя ўправы ў вёсках Мішкавічы, Палячкі, Лючыны, Астроўна, Сініцы, Макраны. Здзейснілі шэраг дыверсій на чыгунцы Полацак–Віцебск, шашы Віцебск–Бешанковічы. Сам раён быў вызвалены войскамі 1-га Прыбалтыйскага фронту 26 чэрвеня 1944 г. Больш за 12 тысяч жыхароў Бешанковіцкага раёна ваявалі на фронце, у партызанах і ў падполлі. Пяцёра з іх былі ўдастоены звання Героя Савецкага Саюза.

У г.п. Бешанковічы. Каля Бешанковіцкага раённага гісторыка-краязнаўчага музея

Быў заснаваны 24 красавіка 1979 г. па рашэнні Бешанковіцкага райвыканкама і райкама КПБ як Музей баявой славы. Адкрыты 25 чэрвеня 1979 г. у дзень 35-годдзя вызвалення раёна ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Першым яго дырэктарам стаў удзельнік Вялікай Айчыннай вайны Іван Сямёнавіч Конаш. У 1981 г. Музей баявой славы быў пераўтвораны ў гісторыка-краязнаўчы музей. Перад будынкам можна ўбачыць цэлую алею бюстаў Герояў Савецкага Саюза – ураджэнцаў Бешанковічыны.

Канстанцін Антонавіч Абазоўскі нарадзіўся ў 1919 годзе ў вёсцы Обухава. У 1940 г. прызваны ў рады Чырвонай арміі. Скончыў вайскова-авіяцыйнае вучылішча. Прымаў удзел у баявых дзеяннях з 1943 г., ваяваў за вызваленне Паўночнага Каўказа, Крыма, Прыбалтыкі ў шэрагах штурмавой авіяцыі. Да жніўня 1944 г. камандзір звяна 190-га штурмавага авіяцыйнага палка лейтэнант К.А. Абазоўскі здзейсніў 106 баявых вылетаў, асабіста знішчыў і падбіў 11 танкаў, 3 самалёты на зямлі, мноства аўтамашын і іншай баявой тэхнікі. Загінуў смерцю адважных у паветраным баі 26 кастрычніка 1944 г.

Міхаіл Амасавіч Высагорац нарадзіўся ў 1920 годзе ў вёсцы Дукаўшчына. Прымаў удзел у баявых дзеяннях са студзеня 1942 г. Ваяваў камандзірам сапёрнай і мотаінжынернай рот у Прыморскім войску, на Варонежскім, 1-м Украінскім і Беларускім франтах. Удзельнічаў у абароне Севастопаля, баях за горад Варонеж у 1942 г., абарончых баях на Курскай дузе ў 1943 г., Харкаўскай аперацыі ў 1943 г., Вісла-Одэрскай аперацыі, а таксама ў бітве за Берлін у 1945 г.

Канстанцін Антонавіч Абазоўскі і Міхаіл Амасавіч Высагорац

Іван Іванавіч Строчка нарадзіўся ў 1919 годзе ў вёсцы Пажарышча. Прымаў удзел у баявых дзеяннях са жніўня 1941 г. Пасля года баёў адкамандзіраваны ў Растоўскае артылерыйскае вучылішча. Скончыўшы яго, ваяваў на 1-м Украінскім фронце камандзірам агнявога ўзвода 13-го знішчальна-супрацьтанкавага артылерыйскага палка. У раёне горада Сандамір яго ўзвод здушыў агнявыя кропкі суперніка, удзельнічаў у захопе плацдарму і адбіцці варожых контратак. У баі замяніў параненага камандзіра батарэі.

Леў Міхайлавіч Даватар нарадзіўся ў 1903 годзе ў вёсцы Хоціна. У жніўні 1941 г. яму даверылі ўзначаліць асобную кавалерыйскую групу, сфармаваную з некалькіх кавалерыйскіх палкоў. Пад камандаваннем Л.М. Даватара буйное коннае злучэнне ўпершыню здзейсніла рэйд у варожы тыл з 14 жніўня па 2 верасня 1941 г., наносячы ўдары па камунікацыях, знішчаючы штабы, транспарт, склады і жывую сілу гітлераўцаў. Група генерала Даватара была перайменавана ў 3-ці кавалерыйскі корпус. Восенню і зімой 1941 г. яго воіны ўдзельнічалі ў абароне Масквы, гераічна адбіваючы варожыя атакі. Сам Леў Міхайлавіч загінуў смерцю адважных у снежні 1941 г.

Міхаіл Мікалаевіч Ткачэнка нарадзіўся ў 1922 годзе ў Бешанковічах. Прымаў удзел у баявых дзеяннях са снежня 1942 г. у якасці пілота штурмавіка Іл-2 210-га штурмавога авіяпалка. Удзельнічаў у вызваленні Паўночнага Каўказа, Краснадарскага краю, Крыма, Украіны, Малдавіі, Румыніі, Балгарыі, Югаславіі, Венгрыі, Аўстрыі. Заканчэнне вайны сустрэў капітанам, камандзірам эскадрыллі. Здзейсніў 157 паспяховых баявых вылетаў на самалёце Іл-2, правёў 7 паветраных баёў, збіў 1 знішчальнік суперніка. Штурмавымі ўдарамі знішчыў 4 танкі, 48 аўтамашын, 17 палявых гармат, 9 кропак малакалібернай зенітнай артылерыі і зенітных гармат, 3 склада з боепрыпасамі, 9 мінамётаў з разлікамі, 4 катэры і 1 баржу, да 160 салдат і афіцэр. Пры выкананні баявых заданняў быў збіты і двойчы паранены.

Леў Міхайлавіч Даватар і Міхаіл Мікалаевіч Ткачэнка

Каля Кургана Славы

Курган насыпаны ў 1996 г. У яго падмурак лягла зямля з блакаднага Ленінграда, Брэсцкай крэпасці, брацкіх магіл з падмаскоўных палёў, воінскіх пахаванняў самога Бешанковіцкага раёна. Побач устаноўлены дзве скульптуры: жанчына ў жалобе і жанчына-воін. Каля падножжа кургана была замуравана капсула з лістом да нашчадкаў.

Каля брацкай магілы

У брацкай магіле пахавана 198 чалавек, якія загінулі ў баях з нямецка-фашысцкімі захопнікамі ў 1941–1944 гг.

Помнік быў устаноўлены ў 1956 г. Гэта скульптуры двух воінаў: адзін з іх трымае сцяг, аўтамат прыціснуты да грудзей, другі стаіць на калене і трымае вянок. На пастаменце ёсць мармуровая дошка з надпісам «Вечная памяць і слава верным сынам нашай Радзімы». У ніжняй яго частцы 5 дошчачак з прозвішчамі загінуўшых. Сярод пахаваных чатыры Героі Савецкага Саюза: Н.П. Лугаўскі, Р.І. Спольнік, Г.Ф. Хараборкін і М.Ф. Шварцман.

Мікалай Пятровіч Лугаўскі нарадзіўся на Магілёўшчыне. Прымаў удзел у баявых дзеяннях з чэрвеня 1941 г. У 1942 г. скончыў Гомельскае пяхотнае вучылішча. Камандаваў стралковым батальёнам 1124-га стралковага палка 334-й стралковай дывізіі 43-й арміі 1-га Прыбалтыйскага фронту.

23 чэрвеня 1944 г. стралковы батальён Лугаўскога прарваў варожую абарону, перакуліў ворага і вызваліў вёскі Гуры і Ермакі. Затым за суткі адбіў дзевяць варожых контратак, умела манеўруючы, выйшаў у тыл суперніка і вызваліў яшчэ дзве вёскі Віцебскай вобласці.

24 чэрвеня 1944 г. яго батальён фарсіраваў р. Заходняя Дзвіна. Замацаваўшыся на левым беразе, Лугаўскі паспяхова адбіў шматлікія контратакі немцаў. У гэтым баі было знішчана 19 танкаў, 17 гармат, 40 аўтамашын з грузамі і вялікая колькасць салдат і афіцэраў суперніка. 25 чэрвеня 1944 г. Мікалай Лугаўскі загінуў пры адбіцці адной з контратак.

Рыгор Іванавіч Спольнік нарадзіўся ў 1902 годзе ў сяле Байцуры. Прымаў удзел у баявых дзеяннях з 1941 г. Да чэрвеня 1944 г. камандаваў аддзяленнем у складзе 6-й гвардзейскай арміі 1-га Прыбалтыйскага фронту. 24 чэрвеня 1944 г. яго аддзяленне адным з першых пераправілася праз Заходнюю Дзвіну ў раёне в. Мамойкі Бешанковіцкага раёна і прыняло актыўны ўдзел у баях за захоп і ўтрыманне плацдарма на яе заходнім беразе, адбіўшы дзве нямецкія атакі і пратрымаўшыся да пераправы асноўных сіл. Рыгор Спольнік загінуў.

Георгій Філімонавіч Хараборкін нарадзіўся ў 1905 годзе ў вёсцы Алешынка. Скончыўшы ў 1934 г. бронетанкавае вучылішча, уступіў у савецка-фінскую вайну як камандзір узвода танкавай брыгады. За выбітную адвагу і ўмелае вядзенне баявых дзеянняў яму было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.

Капітан Георгій Хараборкін загінуў 6 ліпеня 1941 г. Група танкаў пад яго камандаваннем праводзіла разведку боем пазіцый суперніка на рацэ Чарнагосніца. У баі танк КВ-2, у якім знаходзіўся камандзір батальёна, быў падпалены снарадам суперніка і згарэў разам з экіпажам. Імем Г.Ф. Хараборкіна названа адна з вуліц у Бешанковічах.

Майсей Фраімавіч Шварцман нарадзіўся ў 1911 годзе ў вёсцы Курныкі. Працаваў настаўнікам, а ў першыя дні вайны пайшоў на фронт добраахвотнікам. Быў неаднаразова паранены. Пры вызваленні Шумілінскага раёна група стралкоў на чале з маёрам Шварцманам уварвалася ў акопы суперніка і, завязаўшы рукапашную сутычку, знішчыла больш за 60 ворагаў. Сам маёр у гэтым баі забіў 16 салдат і афіцэраў суперніка. Майсей Шварцман загінуў пры фарсіраванні Дзвіны 26 чэрвеня 1944 г.

Каля помніка ахвярам генацыду яўрэяў

Першым яўрэем, забітым у Бешанковічах, стаў Дуброў, які вяртаўся дадому з прадуктамі, выменянымі на рэчы. Ён быў застрэлены проста на вуліцы. Большасць яўрэяў з Бешанковічаў нацысты сагналі ў гета ў цэнтры горада, дзе пасялілі па 5-6 сем'яў у адным доме. Гета ахоўвалася паліцаямі, якія для забаўкі збівалі і расстрэльвалі палонных.

11 лютага 1942 года дзень адбыўся сонечны і вельмі марозны. Вязняў гета выгналі на вуліцу і калонай (больш за 800 чалавек) пагналі праз Дзвіну на растрэл. У тых, хто ўцякаў, стралялі, на абочынах ляжалі скрываўленыя целы, стаяў страшны крык. Нямногіх пакінутых у жывых «запатрабаваных адмыслоўцаў» (доктар, гарбары) фашысты расстралялі ўзімку 1943 года.

Помнік і агароджа на месцы масавага забойства яўрэяў былі прывезены з Ленінграда ў 1958 г. На помніку надпіс на рускай мове і на ідышы «Вечная памяць 1068 савецкім грамадзянам, якія загінулі ад рук гітлераўцаў 11.02.1942 года». Вакол мноства камянёў. Гэта звязана з яўрэйскім звычаем прыносіць камяні ў знак пашаны да памерлых.

Па дарозе ў г. Сянно

Першая згадка пра Сянно ў пісьмовых крыніцах прыпадае на 1442 год. Назва, верагодна, паходзіць ад вялікіх кірмашоў, дзе гандлявалі сенам. Яны праходзілі якраз на месцы размяшчэння гэтага населенага пункта. У 1781 г. Кацярына Вялікая дала гораду герб – выяву дзвюх кос на зялёным полі.

У пачатку XX стагоддзя Сянно было тыповым мястэчкам. Па перапісе насельніцтва 1897 г. у горадзе жыло 4100 чалавек, з іх 2471 іудзейскага веравызнання (60 %). Было 6 сінагог, размяшчалася некалькі прамысловых і рамесных прадпрыемстваў.

Пасля ўстанаўлення савецкай улады горад стаў раённым цэнтрам і быў пераведзены ў склад Віцебскай вобласці. Падчас Вялікай айчыннай вайны побач з Сянно адбылася найбуйнейшая танкавая бітва – Лепельскі контрудар Чырвонай арміі, закліканы затрымаць нямецкі наступ.

Тэрыторыя Сенненскага раёна была акупавана гітлераўцамі да 11 ліпеня 1941 г. У верасні 1941 г. фашысты стварылі ў Сянно гета, куды сагналі каля тысячы яўрэяў. Іх пакаралі смерцю 30 снежня таго ж года. За час фашысцкай акупацыі насельніцтва раёна скарацілася ўдвая.

З лета і восені 1941 г. у раёне пачалі фармавацца і дзейнічаць партызанскія групы Пятра Іванавіча Кірылава, Аляксандра Дзмітрыевіча Клячына, Людвіга Іванавіча Сяліцкага. Вясной 1942 г. былі створаны партызанскія атрады Мікалая Іванавіча Захарчанкі, Васіля Сяргеевіча Лявонава.

У 1944 г. на тэрыторыі раёна дзейнічала 118 партызанскіх атрадаў у складзе 12 партызанскіх брыгад. Партызаны Сенненшчыны актыўна ўдзельнічалі ў «рэйкавай вайне». На іх рахунку 85 пушчаных пад адхон варожых эшалонаў. З дня стварэння і да поўнага вызвалення раёна ў 1944 г. Сенненская брыгада не пакідала яго межы.

За час акупацыі фашысты спалілі 3477 дамоў, расстралялі 2505 чалавек, вывезлі ў Германію 943 чалавекі.

У г. Сянно
Каля Сенненскага гісторыка-краязнаўчага музея

Сенненскі гісторыка-краязнаўчы музей заснаваны 30 жніўня 1995 г. Ён займае другі паверх і правае крыло цаглянага будынка былой земскай управы, пабудаванага ў 1910–1914 гг. у грамадзянскім стылі з элементамі класіцызму. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі 1917 г. у ім размяшчаліся райвыканкам, гарадская рада, Дом піянераў, бібліятэка і Дом рамёстваў.

На тэрыторыі Парка Трох Герояў

Да Вялікай Айчыннай вайны тут размяшчаўся вялікі сад, закладзены яшчэ ў XVIII стагоддзі манахамі-францысканцамі. Па тэрыторыі гэтага сада ў ліпені 1941 года праходзіла лінія абароны савецкіх салдат. У 1958 г. намаганнямі камсамольцаў быў створаны парк. Праз год з'явілася брацкая магіла з перапахаванымі астанкамі Герояў Савецкага Саюза Цімафея Святлічнага, Сяргея Барадуліна і Паўла Назаранкі, якія загінулі ў баях за вызваленне Сянно ў 1944 г. У гонар іх подзвігу парк і атрымаў назву Трох Герояў.

У ноч на 26 чэрвеня 1944 г., імкліва прасоўваючыся ўглыб фашысцкай абароны, батарэя рэактыўных установак трапіла ў акружэнне каля вёскі Кажамякі на паўднёвы захад ад Віцебска, сутыкнуўшыся з буйной групоўкай беглых немцаў. Гвардзейцы занялі кругавую абарону і прынялі бой, які працягваўся 8 гадзін. Баявыя разлікі гвардзейскіх рэактыўных мінамётаў складаліся з трох чалавек. Гэта былі:

Цімафей Іванавіч Святлічны. Ваяваў з 1942 г. камандзірам разліку «кацюшы». Удзельнічаў у бітве на Курскай дузе, вызваляў Смаленшчыну. Добра змагаўся і падчас аперацыі «Баграціён», вызваляючы Беларусь. Толькі пад Віцебскам яго «кацюша» зрабіла 50 залпаў па варожых частках і вынішчыла некалькі сотняў гітлераўцаў.

Сяргей Дзмітрыевіч Барадулін. Быў прызваны ў Чырвоную армію ў 1942 г., атрымаў спецыяльнасць наводчыка ракетнай устаноўкі – легендарнай «кацюшы». З чэрвеня 1943 года ў складзе гвардзейскага мінамётнага палка ваяваў на Заходнім, Прыбалтыйскім, Беларускім франтах. За выдатнае выкананне заданняў камандавання быў узнагароджаны медалём «За адвагу».

Павел Іванавіч Назаранка. Быў прызваны ў армію ў 1939 г. Вадзіў баявую машыну «БМ-13» («кацюшу»). Прайшоў праз адступленне 1941 года, удзельнічаў у абароне Сталінграда. Як вопытнага і мужнага воіна яго накіравалі на службу ў гвардзейскія часці рэактыўнай артылерыі.

Разлік, знаходзячыся ў акружэнні, утрымліваў дарогу, не прапускаючы беглых немцаў. Восем гадзін гвардзейцы вялі агонь па суперніку з рэактыўнай усталёўкі практычна прамым навядзеннем. У сваім апошнім баі наводчык, гвардыі радавы Барадулін, быўшы цяжка параненым, не пакінуў пост. Калі ад прамога траплення фашысцкага снарада баявая машына загарэлася, здолеў зрабіць апошні залп па ланцугах атакуючых ворагаў. З прыцэлам у руках ён загінуў разам з «кацюшай».

Батарэя ў гэтым баі знішчыла звыш 500 нямецкіх салдат, 13 аўтамашын з ваенным грузам і 4 артылерыйскія гарматы. Увесь разлік баявой машыны – гвардыі сяржант Цімафей Іванавіч Святлічны, гвардыі старшы сяржант Павел Іванавіч Назаранка і гвардыі радавы Сяргей Дзмітрыевіч Барадулін – загінуў смерцю адважных. За здзейснены подзвіг яны былі прадстаўлены да прысваення звання Героя Савецкага Саюза.

Каля мемарыяла ў памяць пра подзвіг савецкіх танкістаў

У памяць аб воінах 5-га і 7-га механізаваных карпусоў 20-й арміі Заходняга фронту, якія прынялі ўдзел у танкавай бітве пад Сянно 6-10 ліпеня 1941 г., у горадзе на пастаменце быў усталяваны танк ІС-3.

Кровапралітная бітва пад Сянно стала апошняй спробай Чырвонай арміі нанесці контрудар танкавымі часткамі. 6 ліпеня 1941 г. яны ўступілі ў бой з немцамі і выбілі іх з горада. Аднак прадоўжыць наступленне не ўдалося: сутыкнуўшыся 7 ліпеня з галоўнымі сіламі вермахта, савецкія войскі панеслі цяжкія страты і вымушаны былі адысці. Немцы ж пачалі наступленне на Сянно з поўначы, дзе трымала абарону 18-я танкавая дывізія 7-га механізаванага корпуса. Пасля кровапралітных баёў чырвонаармейцы 8 ліпеня пакінулі горад. У гэты час 5 механізаваны корпус вёў разлютаваны бой з танкамі суперніка ў 20 км на поўдзень ад Сянно.

У выніку 5-й і 7-й механізаваныя карпусы на працягу чатырох сутак вялі наступальныя і абарончыя бітвы, выматваючы тым самым ворага і затрымліваючы яго прасоўванне на ўсход, што дазволіла яшчэ крыху ўмацаваць лінію абароны Чырвонай арміі па Заходняй Дзвіне і Дняпры.

Каля брацкай магілы савецкіх воінаў і партызан

Мы знаходзімся ля брацкай магілы, у якой пахавана 107 чалавек: байцы Чырвонай арміі, партызаны. Помнік устаноўлены ў 1965 годзе. Каска, знятая і ўтрыманая ў руцэ, выказвае пашану і павагу да загінуўшых. Сярод іх:

Іван Герасімавіч Тамашэўскі нарадзіўся ў 1918 годзе ў вёсцы Рудніца. З 1938 па 1940 год служыў у авіяцыі РСЧА. Са снежня 1941 г. па студзень 1944 г. Тамашэўскі здзейсніў 583 баявыя вылеты, з іх 96 разведвальных. Знішчыў 12 танкаў, 6 варожых самалётаў, 1 паравоз і 20 чыгуначных вагонаў.

Аркадзь Кузьміч Касінцаў нарадзіўся ў 1923 годзе ў Сянно. 5 кастрычніка 1944 г. у баі ў літоўскага пункта Гечайцэ карэктаваў стральбу батарэй. Удзельнічаў у баях ва Ўсходняй Прусіі. 7–10 красавіка 1945 г. удзельнічаў у баях за Кёнігсберг.

Сяргей Анісімавіч Каваленка нарадзіўся ў 1924 годзе ў вёсцы Ульянавічы. Падчас вайны дапамог у Магілёве дзесяці салдатам РСЧА ўцячы да сваіх. З-за гэтага трапіў у канцлагер, адкуль уцёк. У 1943-1944 гг. быў партызанам. У сакавіку 1944 г. прызваны ў РСЧА. 1–2 лютага 1945 г. у баях на паўднёвы захад ад г. Шургаст прыкрыў сваім целам амбразуру з варожым кулямётам.

Канстанцін Сяргеевіч Заслонаў нарадзіўся 25 снежня 1909 года ў г. Асташкаў. У лістападзе 1944 г. стварыў у Оршы падпольную групу, якая 3 месяцы прымяняла вугальныя міны. Яго група падарвала 93 паравозы. З лета па восень 1942 г. ажыццяўляў рэйды ў раёне Віцебска, Оршы, Смаленска. З кастрычніка 1942 г. камандаваў усімі партызанскімі атрадамі ў Оршы.

---

Канстанцін Сяргеевіч Заслонаў

Іван Іларыёнавіч Камінскі нарадзіўся ў 1919 годзе ў вёсцы Бондары. Камандзір звяна асобнага разведвальнага авіяцыйнага палка, старшы лейтэнант. Удзельнічаў у баях пад Масквой, у вызваленні Арлоўскай, Бранскай, Смаленскай абласцей, гарадоў Віцебска, Оршы, Магілёва, Маладзечна, а таксама Літвы, Польшчы. Да сакавіка 1945 года здзейсніў 239 паспяховых баявых вылетаў, у тым ліку 159 на разведку абарончых збудаванняў непрыяцеля, сфатаграфаваў каля 27 тысяч квадратных кіламетраў тэрыторыі дыслакацыі суперніка.

Міхаіл Ігнатавіч Аніскін нарадзіўся ў 1922 годзе ў в. Ахлебніна. З дзясятага класа сышоў добраахвотнікам у 2-е Саратаўскае танкавае вучылішча, а ў сакавіку 1943 г. адбыў на фронт. Змагаўся на Дняпры. 25 чэрвеня 1944 г. танк Міхася Аніскіна, абышоўшы ўзмоцненую абарону ворага, на вялікай хуткасці ўварваўся з тылу ў вёску Студзёнку з дэсантам аўтаматчыкаў на брані, за ім рушылі ўслед яшчэ адзін танк і транспарцёр. Варожая аўтакалона – звыш 90 машын у суправаджэнні самаходных артылерыйскіх установак – павольна адыходзіла з вёскі. Першым жа снарадам Міхась падбіў вядучую машыну, потым ударыў у хвост калоны, а затым стаў пасылаць па ворагу снарад за снарадам. Немцы ў паніцы пачалі здавацца ў палон. Смелы, нечаканы ўдар і раптоўны, трапны агонь танка гвардыі лейтэнанта Аніскіна не даў разгарнуцца артылерыі суперніка, забяспечыўшы перамогу. У гэтым баі Міхаіл Ігнатавіч загінуў смерцю адважных, падбіўшы самаходную зброю, захапіўшы і знішчыўшы 60 аўтамашын, склад з харчаваннем і іншай ваеннай маёмасцю, забіўшы звыш 75 салдат і афіцэраў ворага.

Аляксандр Канстанцінавіч Гаравец нарадзіўся ў 1915 г. у вёсцы Машканы. Удзельнічаў у баявых дзеяннях з 1942 г. у якасці пілота знішчальніка. Здзейсніў 74 баявыя вылеты, знішчыў 11 нямецкіх баявых самалётаў асабіста і 6 у групе, а таксама 40 аўтамашын і 24 вазы. Падчас бітвы на Курскай дузе 6 ліпеня 1943 г. уступіў у сутычку з праўзыходнымі сіламі суперніка і загінуў смерцю адважных, збіўшы за адзін бой 9 нямецкіх самалётаў.

---

Аляксандр Канстанцінавіч Гаравец

На ўскрайку в. Казлоўка. Каля памятнага знака «Боль»

У снежні 1941 г. у сяле Казлоўка было створана гета, куды сагналі яўрэяў. У кожным памяшканні размяшчалася каля 50 чалавек. Людзі існавалі ва ўмовах надзвычайнай цеснаты і антысанітарыі.

Дамы ў гета, пазначаныя жоўтымі крыжамі на вокнах, ахоўваліся паліцыянтамі. Гітлераўцы ганялі вязняў на працы, выдавалі ім па 50 грамаў хлеба за дзень. Бывалі выпадкі, калі людзі некалькі дзён заставаліся без яды. Нацысты адбіралі ў яўрэйскага насельніцтва каштоўныя рэчы, адзенне і прадукты.

Самуіл Давідовіч Свойскі да вайны быў настаўнікам матэматыкі і фізікі, а таксама дырэктарам гарадской школы №1. Падчас акупацыі немцы прызначылі яго старшынёй юдэнрата ў гета. Ён мог выходзіць за тэрыторыю гета, сустракаў сваіх былых вучняў, якія давалі яму хлеб, а потым дзяліў гэты хлеб паміж галоднымі дзецьмі.

Фашысты праводзілі ў гета акцыі запалохвання. Так, 16 кастрычніка 1941 г. з-за спазнення на працу акупанты расстралялі 12 чалавек. 27 лістапада 1941 г. за адсутнасць у дамах святломаскіроўкі было забіта 7 чалавек.

30 снежня 1941 г. у Сянно прыбыло падраздзяленне айнзацгрупы «B» і разам з беларускімі паліцаямі акружыла гета. Выганялі на вуліцу вязняў пад маркай адпраўкі іх на працу ў горад Оршу. Пасля гэтага яўрэяў групамі па 40 чалавек вялі на месца пакарання. Людзям загадвалі класціся ў ямы, пасля чаго забівалі. Дзяцей закопвалі жыўцом. Па словах відавочцаў, зямля на засыпаных магілах варушылася тры дні. Усяго было забіта 965 чалавек.

Прозвішчы большасці высветлілі ў першыя пасляваенныя гады, але пошукі працягваюцца. Нядаўна былі адноўлены імёны яшчэ 174 чалавек. Яны зафіксаваныя на плітах з чорнага мармуру, усталяваных разам з памятным знакам «Боль» працы віцебскага скульптара Івана Казака. Адкрыццё гэтага помніка адбылося нядаўна, ён стаў часткай мемарыяла, які з'явіўся тут раней.

---

Каля памятнага знака «Боль»

Маршрут №6
ЗАХОПЛЕНЫ, АЛЕ НЕ ПАКОРАНЫ

г. Віцебск – в. Лужасна

Па дарозе ў г. Віцебск

Як і большасць старажытных гарадоў Усходняй Еўропы, Віцебск узнік у зліцці дзвюх рэк: Заходняй Дзвіны, якая нясе свае воды ў Балтыйскае мора, і Віцьбы, ад якой і пайшла назва горада.

Археалагічныя даследаванні паказалі, што ў вусці Віцьбы існавалі старажытныя селішчы, заснаваныя яшчэ балцкімі плямёнамі ў пачатку нашай эры. Да IX стагоддзя на тым самым месцы іх змянілі славянскія плямёны крывічоў.

Паводле легенды, горад быў закладзены кіеўскай княгіняй Вольгай у 974 годзе і ў старажытнарускіх летапісах згадваецца з 1021 года. Размешчаны на перакрыжаванні найважнейшых гандлёвых шляхоў старажытнасці («з варагаў у грэкі» і Вялікага Волжскага (Булгарскага), да канца XII стагоддзя Віцебск ператвараецца ў цэнтр рамёстваў і гандлю.

Уладкаванне старажытнага Віцебска было падобна на ўладкаванне (планіроўку) іншых старажытнарускіх гарадоў. На Замкавай гары знаходзілася рэзідэнцыя князя, а ніжэй жылі гандляры і рамеснікі. Ужо ў XII стагоддзі ў горадзе быў пабудаваны першы каменны храм – праваслаўная Свята-Благавешчанская царква, якая адыгрывала важную ролю не толькі ў рэлігійным жыцці: там захоўваліся эталоны мер вагі і даўжыні, перапісваліся кнігі, летапісы, навучаліся дзеці.

Як для Вялікага княства Літоўскага, так і пазней для Рэчы Паспалітай Віцебск заставаўся важнай у стратэгічных адносінах крэпасцю на ўсходніх рубяжах краіны, таму вакол яго былі ўзведзены магутныя фартыфікацыйныя ўмацаванні.

У 1597 годзе ад караля Жыгімонта ІІІ Віцебск атрымаў свой герб і грамату на магдэбургскае права, што давала магчымасць рэгуляваць жыццё горада з дапамогай уласнай сістэмы юрыдычных норм.

У сілу свайго становішча горад увесь час станавіўся арэнай баявых дзеянняў, руйнаваўся і аднаўляўся. У XIV – пачатку XV стст. ён пацярпеў ад міжусобіц літоўскіх князёў Вітаўта і Свідрыгайлы, у XVI–XVII стст. – ад войнаў паміж Маскоўскім княствам і Рэччу Паспалітай (Лівонская вайна пры Іване Грозным, войны пры Аляксею Міхайлавічу). У 1708 г. у час Паўночнай вайны паміж Швецыяй і Расіяй горад быў спалены. Моцна пацярпеў Віцебск і падчас Айчыннай вайны 1812 года, калі яго акупавалі войскі Напалеона.

У XVII стагоддзі Віцебск становіцца арэнай вострага міжканфесійнага супрацьстаяння. У гэты час у горад прыбываюць каталіцкія манахі (у першую чаргу езуіты), якія будуюць тут свае рэзідэнцыі і храмы, якія адкрываюць школы для навучання свецкіх асоб. Усе праваслаўныя храмы і манастыры перадаюцца уніятам (грэка-каталікам), а вызнанне праваслаўя забараняецца аж да 1772 года.

У 1792 г. Віцебск увайшоў у склад Расійскай імперыі, а ў 1796 г. стаўся цэнтрам Беларускай (з 1802 г. – Віцебскай) губерні. Да першых дзесяцігоддзяў ХХ стагоддзя гэта адзін з найбуйнейшых цэнтраў Беларусі (109 тысяч жыхароў, 45 прадпрыемстваў, 2 гімназіі, настаўніцкі інстытут, духоўная семінарыя, 5 бібліятэк, прыватная мастацкая школа Ю. Пэна). Значную частку насельніцтва горада складалі яўрэі.

У 1918 г. горад увайшоў у склад Заходняй вобласці Беларускай ССР, а ў 1924 г. – у склад БССР. З 1938 г. Віцебск – абласны цэнтр, які налічвае 209 прадпрыемстваў, 3 ВНУ, 42 агульнаадукацыйныя школы, 40 бібліятэк, 11 бальніц, 3 кінатэатры, цырк і драмтэатр.

У 20-я гады ХХ стагоддзя Віцебск становіцца цэнтрам мастацкага жыцця. Маркам Шагалам было заснавана Народнае мастацкае вучылішча, у якім працавалі мастакі розных напрамкаў і стыляў: Ю. Пэн, К. Малевіч, Г. Фальк, М. Дабужынскі і іншыя. Яны праводзілі выставы, удзельнічалі ў дыспутах, у мастацкім афармленні горада. Казімір Малевіч і яго аднадумцы стварылі аб'яднанне мастакоў «Сцвярджальнікі новага мастацтва». Была адкрыта Віцебская народная кансерваторыя, створаны Тэатр рэвалюцыйнай сатыры.

Самыя цяжкія выпрабаванні выпалі на долю Віцебска падчас Вялікай Айчыннай вайны. На далёкіх і блізкіх подступах да горада ішлі разлютаваныя баі, аднак ён быў захоплены гітлераўскімі акупантамі. Захоплены, але не пакораны. Вызвалены 26 чэрвеня 1944 г. ад гітлераўскіх акупантаў Віцебск ляжаў у руінах, у падвалах дамоў уцалела ўсяго 118 жыхароў са 167,3 тысяч (па ўсесаюзным перапісе 1939 года).

Горад аказаўся разбураны больш чым на 90%. Былі знішчаны цэлыя кварталы, усе прамысловыя прадпрыемствы, помнікі архітэктуры. Дзякуючы гераічным намаганням працоўных Беларусі ён адрадзіўся з попелу. Сучасны Віцебск – адзін з найбуйнейшых індустрыяльных цэнтраў рэспублікі, горад з высокаразвітай прамысловасцю, навукай і культурай. Вуліцы і плошчы абласнога цэнтра зноў упрыгожваюць помнікі архітэктуры і манументальнага мастацтва, якія і зараз надаюць яму прыгажосць і непаўторнасць.

У г. Віцебску
Каля абеліска ў памяць аб загінуўшых у канцлагеры «5-ы полк»

Канцлагер «5-ы полк» быў створаны немцамі ў верасні 1941 года на тэрыторыі, якая належала да акупацыі горада 5-му чыгуначнаму палку. Размяшчаўся ён па абодва бакі яра, дзе стаялі цагляныя і драўляныя баракі, без вокнаў, некаторыя і без дзвярэй, неацяпляльныя. Нары для палонных былі выраблены з дроту ў тры ярусы, на іх нацягвалася жалезная сетка. Тэрыторыя ўсяго лагера праглядалася кулямётчыкамі з трох устаноўленых па перыметры назіральных вышак.

Першапачаткова лагер прызначаўся для ваеннапалонных. У 1941-1942 гг. тут утрымлівалася больш за 40 тысяч салдат і афіцэраў Чырвонай арміі. Да канца 1942 г. амаль усе яны былі знішчаны немцамі.

У сакавіку-красавіку 1943 г. у канцлагер сагналі 20 тысяч мірных жыхароў. З гэтага моманту і да лютага 1944 г. вязняў вывозілі на прымусовыя работы ў Германію. З тых, хто меў дачыненне да партызанаў, фармаваліся вялікія групы і адпраўляліся ў яшчэ больш страшныя лагеры, накшталт Асвенцыма.

Людзі ў лагеры ўтрымліваліся ў нечалавечых умовах. Палонных мог расстрэльваць кожны гітлераўскі салдат, не несучы за гэта ніякай адказнасці. Адсутнасць паўнавартаснага харчавання і поўная антысанітарыя прыводзілі да ўзнікнення і распаўсюджвання сярод вязняў лагера інфекцыйных захворванняў. Кожны дзень ад хваробаў паміралі дзясяткі людзей. Астатніх нацысты выкарыстоўвалі ў якасці працоўнай сілы: дарослых выганялі на капанні акопаў і траншэй, дзяцей прымушалі насіць камяні, а тых, хто не быў заражаны інфекцыйнымі захворваннямі, фашысты задзейнічалі ў якасці «донараў» для нямецкіх салдат.

У канцы траўня 1944 г., калі фронт ушчыльную наблізіўся да Віцебска, пакінутых у жывых вязняў адправілі ў лагер, размешчаны ў раёне станцыі Крынкі ў Лёзненскім раёне, каб выкарыстаць іх у якасці жывой заслоны пры адступленні нямецка-фашысцкіх войскаў. Усяго было вывезена каля 12 тысяч чалавек. Сюды ж трапілі дзеці з дзіцячых дамоў горада і хворыя з сыпнатыфознай бальніцы, якіх планавалася выкарыстоўваць для заражэння інфекцыйнымі захворваннямі салдат наступаючых часцей Чырвонай арміі.

Вывезеныя з лагера людзі былі пакінуты пад адкрытым небам. Вязням не давалі ежы, забаранялі разводзіць агонь, сістэматычна падвяргалі збіццям і крывавым расправам. Нямецкія салдаты і афіцэры прыходзілі ў лагер і адбіралі пакінутых здаровых мужчын ва ўзросце ад 14 да 45 гадоў, нібыта ў працоўныя батальёны, а потым выводзілі за тэрыторыю і расстрэльвалі. За некалькі дзён у лагеры было знішчана 4 тысячы савецкіх грамадзян.

Вязні – з вывезеных 12 іх засталося 8 тысяч – былі вызваленыя 4 чэрвеня 1944 г. ротай разведчыкаў пад камандаваннем лейтэнанта Міхаіла Філіпавіча Маскаева, пасля Героя Савецкага Саюза. У ходзе гэтай аперацыі Маскаеў наступіў на міну і ў выніку застаўся без нагі. Пасля лячэння выйшаў у адстаўку, пражываў у Бійску, кіраваў швейнай фабрыкай, ашчадкасай. Займаўся грамадскай дзейнасцю. Памёр 7 чэрвеня 1984 г.

Усяго за перыяд існавання канцэнтрацыйнага лагера «5-ы полк» у ім было забіта больш за 120 тысяч чалавек. Пасля канцлагера «Трасцянец» «5-ы полк» з'яўляўся другім у Беларусі па колькасці зняволеных і знішчаных людзей. Гэта быў адзін з мэханізмаў фашысцкіх акупацыйных уладаў, прызначаны для генацыду – знішчэння беларускага насельніцтва.

Праз дваццаць гадоў пасля вызвалення, у 1964 годзе, за 150 метраў ад пахаванняў вязняў, каля шашы, быў усталяваны бетонны абеліск. У 2005 г. каля яго ўзняты 15-метровы металічны праваслаўны крыж, які асвяціў мітрапаліт Філарэт, Патрыяршы Экзарх усяе Беларусі.

---

Каля абеліска ў памяць аб загінуўшых у канцлагеры «5-ы полк»

Каля помніка лётчыку А.К. Гараўцу

Аляксандр Канстанцінавіч Гаравец – намеснік камандзіра 1-й эскадрыллі 88-га гвардзейскага знішчальнага авіяцыйнага палка, гвардыі старэйшы лейтэнант.

Нарадзіўся ў 1915 годзе ў вёсцы Машканы цяпер Сенненскага раёна Віцебскай вобласці. Скончыўшы 7 класаў сярэдняй школы, улетку 1930 г. паступіў у тэхнікум у Полацку, але захварэў на тыф і вымушаны быў вярнуцца на радзіму. Пасля выздараўлення пераехаў да сястры ў Віцебск, дзе пачаў працаваць слесарам і адначасова вучыцца ў аэраклубе.

У рады Чырвонай арміі ўступіў у 1932 г. Адслужыўшы, скончыў Ульянаўскую авіяцыйную школу, курсы авіякамандзіраў. Працаваў у горадзе Шахты інструктарам аэраклуба. У 1939 г. уступіў у партыю бальшавікоў і быў абраны дэпутатам Шахцінскага райсавета.

Пасля пачатку вайны вярнуўся ў рады Чырвонай арміі і працягнуў вучыць курсантаў лётнай справе. Неаднаразова падаваў заяву з просьбай адправіць на фронт, і ўлетку 1942 г. яго рапарт прынялі. Аляксандр Гаравец ваяваў у складзе 166-га знішчальнага авіяцыйнага палка. Лётаў спачатку на знішчальніку ЛаГГ-3, потым асвоіў Ла-5 савецкі аднаматорны знішчальнік. Да ліпеня 1943 г. зрабіў 74 баявых вылетаў, у 10 паветраных баях збіў асабіста 2 і ў групе 6 самалётаў суперніка.

6 ліпеня 1943 г. гвардыі старшы лейтэнант Гаравец вылецеў на патруляванне. Калі эскадрылля вярталася пасля выканання задання, ён заўважыў групу з 20 варожых бамбавікоў Ju-87. Рацыя на самалёце, відаць, выйшла са строю, і Гаравец не змог паведаміць сваім таварышам, занятым боем з ворагамі, пра з'яўленне праціўніка. Таму ён разгарнуў свой знішчальнік і адзін атакаваў нямецкія бамбавікі.

Першай жа чаргой збіў флагмана і імкліва атакаваў наступнага ворага. Ён біў з кароткай дыстанцыі, падводзячы знішчальнік амаль ушчыльную да бамбавікоў. Успыхнуў і разваліўся ў паветры на кавалкі другі «юнкерс», пасля загарэўся трэці. Так ён збіў 8 самалётаў суперніка. Калі быў зрасходаваны боезапас, Аляксандр Гаравец нанёс удар вінтом па хваставым апярэнні дзевятага бамбавіка. Вяртаючыся на пашкоджанай машыне на свой аэрадром, Гаравец патрапіў пад нечаканы ўдар чатырох варожых знішчальнікаў FW-190. Сілы былі занадта няроўнымі. Яго самалёт быў падбіты, лётчыку выратавацца не ўдалося.

Указам Прэзідыума Вярхоўнай Рады СССР ад 28 верасня 1943 года за ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецкімі захопнікамі і выяўленыя пры гэтым адвагу і гераізм Гораўцу Аляксандру Канстанцінавічу прысвоена званне Героя Савецкага Саюза (пасмяротна).

Каля Віцебскага абласнога музея Героя Савецкага Саюза М.Ф. Шмырова

Бацька Мінай. Гэтае імя добра вядома ў Беларусі. Яго насіў адзін з выдатных арганізатараў партызанскага руху падчас Вялікай Айчыннай вайны, камандзір партызанскага атрада і 1-й Беларускай партызанскай брыгады Мінай Філіпавіч Шмыроў. Яго жыццю і дзейнасці і прысвечаны музей.

---

Экскурсія па музею

Каля памятнага знака «Дзецям вайны»

Памятны знак быў адкрыты 25 чэрвеня 2011 г. у Парку партызанскай славы імя Міная Шмырова. Знак служыць напамінкам пра трагічныя старонкі ў гісторыі беларускага народа. Толькі вясной 1944 г. з Віцебска ў Германію скралі 2,4 тысячы дзяцей. Мы не ведаем і, мусіць, ніколі не даведаемся, колькі іх забралі ўсяго. Вядома толькі пра тое, што Чырвоная армія вярнула ў СССР каля 700 тысяч дзяцей. А колькі іх загінула ад нямецкіх куль і снарадаў, колькі памерла з голаду ў нямецкіх лагерах, колькі з іх страцілі бацькоў?

Паэт Уладзімір Ермаковіч прысвяціў гэтаму помніку такія радкі:

Дзе хлопчык галодны, апрануты ў зноскі,
Свой хлеба кавалачак сястры аддае,
Хай помнік гэты тужлівы, някідкі,
Для тых, хто памятае ўсіх, абеліскам устае.

Перад наведваннем самастойнай экспазіцыі «Памяці патрыётаў Віцебшчыны 1941–1945 гг.»

У цяперашніх падвалах будынка Віцебскага духоўнага вучылішча са жніўня 1941 г. па снежань 1943 г. размяшчалася аддзяленне фашысцкай службы палітычнай разведкі СД. Падвальныя памяшканні нацысты прыстасавалі пад турму, а на 1-м паверсе знаходзіліся пакоі катаванняў.

У адрэстаўраваных камерах прадстаўлены фотадакументальныя матэрыялы аб героях віцебскага падполля: Веры Харужай, Соф'і Панковай, Еўдакіі Суранавай, Антаніне Ермаковіч, Раісе Шараковай, Эдуардзе Грабянькове, Лідзіі Бярозкінай і многіх, многіх іншых.

На сценах было больш за сотню надпісаў. Нажаль, з-за волкасці шматлікія з іх не захаваліся. Музейшчыкі прыйшлі сюды толькі ў 1959 годзе. Частку надпісаў перанеслі на памятныя таблічкі, якія ўстаноўлены ў камерах. Так вязні вялі лік дням. Надпісы рэстаўруюць кожны год. Дзякуючы гэтаму ўдалося ідэнтыфікаваць нейкую частку імёнаў партызан і падпольшчыкаў, якія ўтрымліваліся ў засценках турмы СД.

---

Самастойная экспазіцыя «Памяці патрыётаў Віцебшчыны 1941–1945 гг.»

Каля памятнага знака на месцы пакарання савецкіх патрыётаў у гады Вялікай Айчыннай вайны

У гады акупацыі каля будынка абласнога краязнаўчага музея была ўстаноўлена шыбеніца, на якой ладзіліся публічныя пакаранні.

У 1967 годзе ў памяць аб загінуўшых быў устаноўлены памятны знак.

На тэрыторыі мемарыяльнага комплексу ў гонар савецкіх воінаў-вызваліцеляў, партызан і падпольшчыкаў Віцебшчыны

Мемарыяльны комплекс быў адкрыты 30 чэрвеня 1974 г. на плошчы Перамогі ў Віцебску. Ён складаецца з велізарнай жалезабетоннай стэлы, накіраванай у неба, барэльефаў, Вечнага агню і прамавугольных басейнаў з фантанамі.

Перад плошчай мемарыяла, па баках, устаноўлены дзве скульптурныя кампазіцыі, якія дэманструюць прадстаўнікоў савецкага народа. Яны малююць дванаццаць фігур, якія прадстаўляюць салдат усіх родаў войскаў арміі, народных апалчэнцаў і партызан, а таксама мірных жыхароў: жанчыну з немаўлём, рабочага са сцягам, рабочую, калгасніцу, дзяўчыну-камсамолку.

Па цэнтральнай восі мемарыяла над ракой Заходняя Дзвіна ўзвышаецца галоўны манумент у гонар воінаў Савецкай арміі, партызан і падпольшчыкаў, якія баранілі і вызвалялі Віцебскую вобласць ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Гэта тры трапецападобныя пілоны-абеліскі, звужаныя ўверсе, вышынёй 56 метраў. На вышыні пяці метраў пілоны аб'яднаны трохграневым маналітным фрызам, на гранях якога адлітыя рэльефы: «Воіны», «Партызаны», «Падпольшчыкі». Знутры пілоны абеліска злучаны кольцам з надпісам «Слава героям». Пад ім, на подыуме ў форме зоркі, запалены Вечны агонь як даніна памяці трагічным старонкам гісторыі Віцебска, мужнасці гараджан і ўсяго савецкага народа.

Па баках плошчы ўстаноўлена пяць пілонаў з датамі кожнага года Вялікай Айчыннай вайны. Да галоўнага манумента вядуць два басейны даўжынёй 85 метраў і шырынёй 10 метраў з чатырма фантанамі ў кожным. Такое збудаванне сімвалізуе слёзы маці, якія страцілі сваіх сыноў на вайне.

Побач з мемарыялам, у парку Пераможцаў, абсталявана Алея воінскай славы з экспазіцыяй з 13 адзінак баявой тэхнікі, большая частка з якой часоў Вялікай Айчыннай вайны.

Мемарыяльны комплекс адрозніваецца не толькі манументальнасцю, веліччу і прыгажосцю, але і багатай духоўнай асновай, трагічная сутнасць якой сваімі каранямі сыходзіць у крывавыя гады вайны.

На тэрыторыі мемарыяльнага комплексу на месцы забойства нацыстамі каля 10 000 віцебскіх яўрэяў, вязняў гета

Знаходзіцца каля былой прыгараднай вёскі Себяхі ў Ілоўскім (Тулаўскім) рове. Адкрыты 25 чэрвеня 2010 г.

Правабярэжная частка Віцебска была захоплена 11 ліпеня 1941 г., а на наступны дзень гітлераўцы акупавалі тэрыторыю горада на левым беразе Заходняй Дзвіны. Забойствы мірных жыхароў і аблавы на яўрэяў пачаліся адразу пасля захопу. Згодна з Усесаюзным перапісам 1939 года ў Віцебску налічвалася 37 095 яўрэяў – 22,17 % ад усяго насельніцтва горада. З 25 ліпеня па снежань 1941 г. у горадзе дзейнічала яўрэйскае гета. Масавыя растрэлы гітлераўцы пачалі праводзіць у першыя ж дні акупацыі як у самім горадзе, так і ў яго наваколлях. У ліпені 1941 г. немцы ўтапілі каля 2000 яўрэяў (дзяцей, старых, жанчын) у Заходняй Дзвіне.

У канцы ліпеня – пачатку жніўня 1941 г. у Віцебск прыбыла айнзацкаманда-9 пад камандаваннем Альфрэда Філберта, у задачу якой уваходзіла татальнае знішчэнне яўрэйскага насельніцтва. Яна адразу ж стала праводзіць аблавы ў вёсках паблізу горада, дастаўляючы яўрэяў у перапоўненае гета. Ужо за першыя 10 дзён знаходжання немцы забілі каля 100 чалавек. Арганізаваныя масавыя забойствы праводзіліся практычна штодзень. 24 ліпеня 1941 г. было расстраляна 400 яўрэяў, нібыта за падпал горада.

У канцы жніўня 1941 г. акупанты правялі масавае пакаранне найбольш актыўнай часткі вязняў гета. Нацысты хавалі свае сапраўдныя намеры, прапануючы нібыта вылучыць людзей на працу, і ў гэты дзень вывезлі з Віцебска ў прыгарадную вёску Себяхі 600 яўрэяў, сярод якіх былі ўрачы, настаўнікі, студэнты. Іх расстралялі на Ілоўскім (Тулаўскім) рове. Гэта супрацьтанкавы роў даўжынёй 467 метраў, шырынёй і глыбінёй па 2 метры. На працягу 1941-1943 гг. немцы даверху запоўнілі яго целамі забітых: як яўрэяў, так і неяўрэяў.

У кастрычніку 1941 г. у Віцебскім гета з-за антысанітарыі, якая там панавала, і поўнай адсутнасці медыцынскай дапамогі ўзнікла небяспека эпідэмій. Метад барацьбы з імі ў нацыстаў існаваў адзін – пагалоўнае знішчэнне людзей. З 20 па 25 кастрычніка 1941 г. пад маркай барацьбы з эпідэміяй былі забіты 3000 палонных гета. Апошнія вязні віцебскага лагера (4090 чалавек) былі знішчаны 19 снежня 1941 г., што з'яўлялася яго поўнай ліквідацыяй.

Тысячы вязняў на грузавіках вывозілі да вёскі Себяхі, дзе ў Тулаўскім рове праводзілася пакаранне. Людзей выводзілі з грузавікоў за 100-150 метраў ад яго, загадвалі распрануцца, групамі па 5-10 чалавек сутыкалі ў яр і забівалі. Перад смерцю асуджаных прымушалі раскладваць знятае адзенне, у асобнае месца складалі абутак. У далейшым лепшае з гэтых рэчаў высылалася ў Берлін, частку разбіралі немцы на месцах, рэшткі перадаваліся гарадскому ўпраўленню.

Расстрэлы рабіліся з раніцы да позняй ночы. Дзяцей і старых кідалі ў роў і закопвалі жывымі. Пасля па гэтых магілах некалькі разоў праязджала нямецкая грузавая машына. Расстрэл рабіўся айнзацкамандай-9 пры актыўным удзеле мясцовай паліцыі.

Месцамі масавых растрэлаў сталі Ілоўскі (Тулаўскі) роў, яўрэйскія могілкі ў раёне Пескаватыка, Стара-Уланавіцкія могілкі, Уланавіцкая гара, Чорная лужа, Духаўскі яр каля старога аэрапорта ў раёне Лучосы, пойма ракі Віцьбы недалёка ад ветэрынарнага інстытута. Усяго ў гета загінула больш за 20 тысяч чалавек.

У кастрычніку 1993 года на месцы Віцебскага гета быў устаноўлены памятны камень. На месцы масавага забойства ў Ілоўскім (Тулаўскім) яры на ўскраіне Віцебска былі ўстаноўлены памятныя знакі ў 1995 г. і 2010 г.

У в. Лужасна
Каля памятнага знака на месцы знішчэння савецкіх грамадзян

У 1941-1943 гг. фашысты забілі тут сотні савецкіх ваеннапалонных, партызан і мірных жыхароў. У 1972 г. на месцы гібелі ўсталяваны памятны знак. Ён выкананы ў выглядзе аркі на бетонным пастаменце. На ім мемарыяльная гранітная дошка з тэкстам: «У пасёлку Лужасна ў 1942–1943 гг. фашысты па-зверску замучылі і знішчылі сотні савецкіх ваеннапалонных, партызан і мірных жыхароў, якія прымалі актыўны ўдзел у барацьбе з ворагам. Вечная слава героям-патрыётам!».

Каля мемарыяльнай дошкі на месцы бою ў 1942 г.

Мемарыяльная дошка размешчана на будынку Лужаснянскага аграрнага каледжа. На мармуровай дошцы выбіты надпіс «Несмяротнай доблесці савецкіх воінаў 4-й ударнай арміі і партызан атрада імя Біруліна, якія разграмілі ў ноч на 1 лютага 1942 г. у пасёлку Лужасна буйны фашысцкі гарнізон».

---

На тэрыторыі мемарыяльнага комплексу ў гонар савецкіх воінаў-вызваліцеляў, партызан і падпольшчыкаў Віцебшчыны

Маршрут №7
У ТЫЛУ ВОРАГА

г.п. Обаль – г.п. Шуміліна – аг. Ула

Па дарозе ў г.п. Обаль

Обаль згадваецца з XVI ст. як вёска ў Полацкім ваяводстве ВКЛ. Росту населенага пункта паспрыяла будаўніцтва Рыга-Арлоўскай чыгункі ў 1886 г. Сюды пачалі звозіць сыравіну (дрэва, збожжа) для продажу і транспарціроўкі, пазней яе сталі перапрацоўваць. У 1894-1914 гг. у Обалі дзейнічала драўняна-хімічная мануфактура, якая вырабляла драўняны вугаль, дзёгаць, спірт, воцатны парашок. У 1929 г. быў заснаваны цагельня.

Са жніўня 1941 г. да 26 чэрвеня 1944 г. пасёлак быў акупіраваны нямецкімі войскамі. У гэты перыяд тут дзейнічала камсамольскае падполле, музей якога быў заснаваны ў 1965 г.

---

Музей Обальскага камсамольскага падполля

У г.п. Обаль
Каля помніка камсамольцам-падпольшчыкам «Юныя мсціўцы»

Помнік прысвечаны Обальскай падпольнай камсамольскай арганізацыі «Юныя мсціўцы», якая дзейнічала ў перыяд Вялікай Айчыннай вайны з пачатку 1942 г. па жнівень 1943 г.

Па даручэнні Сіроцінскага падпольнага райкама КП(б)Б у пачатку 1942 года Ефрасіння Савельеўна Зянькова пачала ствараць падпольную маладзёжную арганізацыю. Каб не выклікаць да сябе падазрэнняў, яна ўладкавалася працаваць рахункаводам у створанай акупантамі абшчыне і пачала аб'ядноўваць вакол сябе мясцовую моладзь. У арганізацыю ўвайшлі 38 юнакоў і дзяўчат з вёсак Ушалы, Зуі, Масцішча, Ферма, у тым ліку ленінградская школьніца Зіна Партнова. Атрад супраціву назвалі «Юныя мсціўцы».

Дыверсійнай і разведвальнай працай атрада кіравалі Сіроцінскія падпольныя райкамы кампартыі і камсамола. За час існавання арганізацыі камсамольцы агулам зрабілі 21 дыверсію: узарвалі вадакачку, тры мотавозы, пусцілі пад адхон некалькі эшалонаў, спалілі льнозавод, некалькі мастоў, знішчылі каля дзесяці аўтамашын. Падпольшчыкі здабывалі і перадавалі партызанам зброю, медыкаменты, інфармацыю аб дыслакацыі варожых войскаў, праводзілі агітацыю сярод насельніцтва, распаўсюджвалі ўлёткі і зводкі Саўінфармбюро.

Гітлераўцам доўга не ўдавалася напасці на след арганізацыі. Першымі ў рукі ворага патрапілі сёстры Марыя і Антаніна Лузгіны. Яны загінулі ў жніўні 1942 г., не выдаўшы пад жорсткімі катаваннямі сваіх таварышаў.

Летам 1943 года з дапамогай правакатара немцы вылічылі падпольшчыкаў. 26 жніўня ў другой палове дня гітлераўцы акружылі Обаль, Зуі, Масцішча, Ушалы і захапілі падлеткаў. Арыштаваных падверглі пакутлівым катаванням у Шуміліна, затым у полацкай турме. Але стойкасць і гераізм камсамольцаў былі такія, што фашысцкія каты не змаглі дабіцца ад іх звестак аб дзейнасці падпольнай арганізацыі і партызан. Іх пакаралі смерцю ў лістападзе 1943 года.

За мужнасць і гераізм, праяўленыя ў барацьбе супраць нямецкіх войскаў у Вялікую Айчынную вайну, падпольшчыкі камсамольскай арганізацыі «Юныя мсціўцы» былі ўзнагароджаны ордэнамі і медалямі, А.С. Зянькова і З.М. Партнова былі ўдастоены звання Героя Савецкага Саюза. У 1968 г. справа ад шашы Гарадок-Невель быў усталяваны помнік у гонар падпольшчыкаў.

---

Помнік камсамольцам-падпольшчыкам «Юныя мсціўцы»

Каля брацкай магілы

Помнік героям, загінуўшым за вызваленне нашай радзімы ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў, быў устаноўлены ў 1964 годзе. На брацкіх могілках перапахаваны астанкі воінаў з пасёлка Обаль, вёсак Барсукі, Барсучына, Бярозаўка, Блізнякі, Галавачына, Гарэлыя, Зазаводка, Захарава, Зуі, Масцішча, Плігаўкі, Папова, Расалай, Рашэтнікі, Стар, Хадароўка. Брацкая магіла ўнесена ў Дзяржаўны спіс гісторыка-культурных каштоўнасцей Рэспублікі Беларусь. Імёны мноства герояў нясуць на сабе каменныя пліты гэтага помніка. Вось гісторыя аднаго з іх.

Мікалай Васільевіч Дунічаў – разведчык узвода пешай разведкі 334-га стралковага палка, чырвонаармеец. Нарадзіўся ў 1919 г. у сяле Сергіеўскае. У 1943 г. прызваны ў Чырвоную армію. За гераічнасць у баі – асабіста знішчыў нямецкую агнявую кропку з трыма салдатамі – узнагароджаны ордэнам Славы.

Падчас аперацыі «Баграціён» 25 чэрвеня 1944 г. Мікалай Дунічаў у складзе разведгрупы рухаўся на захад наперадзе асноўных сіл савецкіх войскаў. У раёне вёскі Захараўка Шумілінскага раёна ён знайшоў пастаўленую ў засадзе і замаскіраваную нямецкую штурмавую прыладу «Фердынанд» на скрыжаванні аўтамабільных дарог. Прылада прыкрывалася групай аўтаматчыкаў. Утоена наблізіўшыся да суперніка, Мікалай Васільевіч знішчыў аўтаматным агнём 7 нямецкіх салдат, затым прарваўся да «Фердынанда» і вывеў яго са строю супрацьтанкавай гранатай. Ён загінуў у гэтым баі смерцю адважных, але сваім подзвігам забяспечыў паспяховае прасоўванне наступаючых войскаў.

Указам Прэзідыума Вярхоўнай Рады СССР ад 24 сакавіка 1945 г. за ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецкімі захопнікамі і выяўленыя пры гэтым адвагу і гераізм чырвонаармейцу Дунічову пасмяротна прысвоена званне Героя Савецкага Саюза.

Па дарозе ў г.п. Шуміліна

На тэрыторыі, якая зараз уваходзіць у Шумілінскі раён, чалавек жыве з глыбокай старажытнасці. Пра гэта сведчаць сляды мезалітычнага селішча (9-5 тысячагоддзя да н.э.), выяўленыя каля вёскі Красамай. Многія населеныя пункты згадваюцца ў пісьмовых крыніцах з XVI ст. У апісанні Полацкай зямлі, складзеным у 1552 г., ёсць звесткі пра «Дабейскую зямлю», «Лаважы і Лавожскі стан», «Обалі, сёлы Казьяны, Чэрчыца і Мосары».

Цікаўная сама легенда пра паходжанне назвы гэтага населенага пункта. Падчас Айчыннай вайны 1812 года на месцы, дзе зараз знаходзіцца пасёлак, у сасновым бары рускія воіны і партызаны ўчынілі засаду. Атрад французаў, якія прабіраліся праз лес да Віцебска, быў амаль поўнасцю знішчаны. Шум векавых соснаў зліўся з шумам бою і быў чутны за шмат кіламетраў. З таго часу ў народзе сталі казаць: «Шумела месца гэта калісьці ў баі з французамі». Неўзабаве пасля таго лес назвалі Шумным борам, а паселішча, якое з'явілася ў ім, – Шумным сялом. Ад гэтага і пайшла назва «Шуміліна».

У ХIХ стагоддзі Шуміліна – вёска Полацкага павета, у якой у 1866 г. было 5 гаспадарак, 13 пабудоў, 38 жыхароў. Пасля будаўніцтва Рыга-Арлоўскай чыгункі з'явілася чыгуначная станцыя і вёска вырасла ў мястэчка. Чыгуначны вакзал станцыі «Шуміліна», збудаваны ў сярэдзіне ХIХ стагоддзя, з'яўляецца цікавым помнікам архітэктуры.

У чэрвені 1941 г. Шуміліншчына была акупаваная нямецка-фашысцкімі захопнікамі, падзяліўшы боль і гора ўсёй Беларусі. З першых месяцаў вайны тысячы шумілінцаў змагаліся на франтах, у партызанскіх атрадах, аказвалі супраціўленне, будучы ў падполлі. Кожны чацвёрты з гэтых адважных людзей загінуў, а чацвёра былі ўдастоены звання Героя Савецкага Саюза.

У 1942 годзе на тэрыторыі раёна дзейнічала Сіроцінская партызанская брыгада пад камандаваннем Сямёна Міхайлавіча Кароткіна. У пасёлку Обаль і навакольных вёсках вяла дзейнасць падпольная камсамольска-маладзёжная арганізацыя «Юныя мсціўцы». 23 чэрвеня 1944 г. менавіта тут пачалася вызваленчая аперацыя «Баграціён». За вызваленне Шуміліншчыны 106 воінам Савецкай арміі было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза. На тэрыторыі раёна вайна пакінула 86 пахаванняў салдат і мірных жыхароў.

Спіс культурных і гістарычных славутасцяў Шумілінскага раёна ўключае 108 аб'ектаў, у тым ліку 91 помнік гісторыі, 14 помнікаў археалогіі і 3 помнікі архітэктуры. Найважнейшымі славутасцямі лічацца Свята-Сергіеўская царква ў вёсцы Лескавічы і Свята-Успенская царква ў вёсцы Перамога.

У г.п. Шуміліна
На тэрыторыі вайсковых могілак

Ваенныя могілкі – гэта помнік савецкім воінам, партызанам і мірным жыхарам. Размяшчаецца на вуліцы Кароткіна ў гарадскім парку. Тут пахаваны 63 савецкія воіны, якія загінулі ў баях за вызваленне раёна ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Сярод іх Герой Савецкага Саюза Аляксей Емяльянавіч Талмачоў.

А.Я. Талмачоў нарадзіўся ў 1925 г. Падчас вызвалення Беларусі 24 чэрвеня 1944 г. гвардыі радавы Аляксей Талмачоў з групай разведчыкаў пераправіўся на левы бераг Заходняй Дзвіны каля в. Буй Бешанковіцкага раёна. Асабіста знішчыў кулямётны разлік, узяў у палон чатырох гітлераўцаў. Загінуў у баі смерцю адважных. Пасмяротна яму было нададзена званне Героя Савецкага Саюза.

У пасляваенныя гады на могілках пахавана яшчэ 7 воінаў, сярод якіх камісар партызанскай брыгады імя У.І. Леніна, сакратар Сіроцінскага падпольнага райкама КП(б)Б Віцебскай вобласці Антон Уладзіміравіч Сіпко. У 1995 годзе тут адбылося перапахаванне астанкаў Невядомага салдата.

---

На тэрыторыі вайсковых могілак

Каля Алеі Герояў

Помнік размешчаны на адной з цэнтральных вуліц пасёлка – вуліцы Кароткіна, названай у гонар героя Вялікай Айчыннай вайны Сямёна Міхайлавіча Кароткіна, камандзіра Сірацінскай партызанскай брыгады. Яго выбітная заслуга ў тым, што ён першым распрацаваў план «рэйкавай вайны» без выкарыстання ўзрыўчаткі. За эфектыўную падпольную працу, новую ідэю «рэйкавай вайны» камандзір партызанскай брыгады быў узнагароджаны ордэнам Чырвонай Зоркі. 6 кастрычніка 1942 г. Сямён Кароткін, накіроўваючыся ў Маскву па выкліку кіраўніцтва рэспублікі, загінуў. Яго самалёт быў збіты агнём нямецкай зенітнай артылерыі.

Раней тут былі ўсталяваныя мемарыяльныя таблічкі з партрэтамі і імёнамі герояў, але ў 2021 г. алею перабудавалі.

Каля Шумілінскага гісторыка-краязнаўчага музея

Шумілінскі гісторыка-краязнаўчы музей быў заснаваны ў 1984 г. У трох экспазіцыйных залах можна ўбачыць і вынікі археалагічных раскопак (каменныя прылады працы 1-3 тысячагоддзя да н.э.) і матэрыялы пра гісторыю XX стагоддзя: пра станаўленне савецкай улады на Шуміліншчыне, мірнае будаўніцтва, дзейнасць падполля і партызанскага руху ў гады Вялікай Айчыннай вайны на тэрыторыі раёна. У экспазіцыі прадстаўлены прадметы працы і побыту, адзенне і абутак сялян XIX – пачатку XX стагоддзя, вырабы дэкаратыўна-прыкладнога мастацтва, калекцыя жывапісу мясцовых мастакоў.

Каля помніка расстраляным яўрэям

У канцы ліпеня – пачатку жніўня 1941 года ў Шуміліне нямецкімі ўладамі было створана яўрэйскае гета, куды прыгналі яўрэяў з самаго мястэчка, а таксама з бліжэйшых вёсак раёна. Гета знаходзілася ў раёне старых могілак. Для яго было адведзена дзесяць дамоў, з якіх выселілі жыхароў. Тэрыторыю ачапілі калючым дротам і выставілі ахову.

19 лістапада 1941 г. фашысцкія карнікі пачалі ліквідацыю гета. Яўрэяў невялікімі калонамі пачалі вывозіць на заходнюю ўскраіну Шуміліна. Ім далі рыдлёўкі і прымусілі капаць вялізную яму. Пасля ўсіх расстралялі. У гэты дзень было забіта 1376 чалавек.

Відавочца гэтай трагедыі, Тамара Філіпаўна Каштанава, успамінала:

«Дзень 19 лістапада я памятаю добра. Дзьмуў халодны вецер, стаяла сапраўдная зіма. Раніцай людзей сталі выганяць з ільносклада і ставіць у калону. Усе яны былі змардаваны холадам, голадам, чаканнем, нявызначанасцю і страхам. Раздаліся крыкі, стогны, нараканьні. Людская калона, ушчыльніўшыся ад холаду, паволі рушыла на заходнюю ўскраіну пасёлка Шуміліна, да месца растрэлу. Немцы не забаранялі мясцоваму насельніцтву глядзець на пакаранне смерцю, наадварот заахвочвалі. Лепш, маўляў, засвояць парадкі і дысцыпліну новай улады.

Калона расцягнулася метраў на сто. Наперадзе сярод заснежанага поля, за грудамі цёмнай зямлі, стаялі кулямёты, але ніхто не звяртаў на іх увагі: ні людзі з калоны, ні мы, натоўп мясцовых глядзельцаў. Гэтая кара нам, звыклым да мірнага жыцця, здавалася нейкім тэатральным відовішчам. Вось правядуць калону па снежным полі, папугаюць кулямётамі, ды і адпусцяць на ўсе чатыры бакі, а ў след кулакамі памахаюць – ведай, маўляў, парадак. Канваіры ішлі па баках, пакрыкваючы на адсталых.

Памятаю, вецер сарваў з галавы маладой жанчыны хустку і светлыя саламяныя валасы рассыпаліся па плячах. Канваір схапіў яе за руку і выцягнуў з калоны: «Табе тут не месца! Загаду расстрэльваць рускіх не было! Але жанчына з крыкам «Мамачка!» зноў кінулася ў калону і абняла за плечы худую бабульку. Немец зноў выцягнуў яе і ўдарыў па твары: «Уцякай адсюль, ненармальная, я не буду адказваць за рускую!» Але тая пачала гучна нешта выкрыкваць па-яўрэйску, і немец, супакоіўшыся, махнуў рукой – няхай, маўляў, ідзе ў пекла разам са сваімі. Людзей паставілі на краі вялікай ямы, і раптам гучна і ўсё разам ударылі кулямёты. І толькі тады натоўп здрыгануўся, хіснуўся і загаласіў».

Ісаак Давыдавіч Галынкін пра гэты чорны дзень ведаў ад бацькоў. Яго сям'я ў першыя дні вайны эвакуіравалася з Шуміліна. Гэта і выратавала іх ад смерці. Вярнуўшыся з эвакуацыі, ягоны бацька, Давід Галынкін, стварыў тут помнік. Калі бацькі не стала, справу працягнуў сын. З часам каля першапачатковага помніка намаганнямі Ісаака Давыдавіча быў устаноўлены новы.

Па дарозе ў аг. Ула

Аграгарадок Ула ў Бешанковіцкім раёне ўпершыню з'яўляецца ў гістарычных хроніках у XIV стагоддзі як адзін з населеных пунктаў Полацкага княства. У час Лівонскай вайны 1558–1583 гг. тут па загадзе Івана Грознага была пабудавана крэпасць, гарнізон якой у пачатку 1568 г. прымусіў адступіць літоўскае войска Яна Хадкевіча. Ваенны поспех пераменлівы. У верасні 1568 года літоўскае войска Рамана Сангушкі захапіла і спаліла замак-крэпасць, пазней адноўлены польскім каралём Стэфанам Баторыем.

У ХІХ стагоддзі, калі Ула ўжо была часткай Расійскай імперыі, тут нарадзіўся знакаміты беларускі мастак Іван Хруцкі. У 1924-1931 гг. Ула – гэта раённы цэнтр, а пазней яна ўвойдзе ў склад Бешанковіцкага раёна ўжо як пасёлак гарадскога тыпу. У 1939 годзе ў пасёлку пражывала 2534 чалавекі: 1518 беларусаў, 516 яўрэяў, 443 рускія, 40 украінцаў, 11 палякаў, 6 прадстаўнікоў іншых нацыянальнасцей.

Ула была занята нямецкімі войскамі ў ліпені 1941 г., і акупацыя працягнулася амаль тры гады. Асобай трагедыяй яна абярнулася для яўрэйскага насельніцтва пасёлка. Толькі нямногія паспелі эвакуіравацца. Астатнія былі загнаныя ў гета, якое складалася з аднаго будынку, адкуль іх выпускалі толькі на прымусовыя працы. Яўбрэяў – у першую чаргу мужчын, якія маглі ўяўляць небяспеку для фашыстаў, – пачалі забіваць яшчэ ў лістападзе 1941 г. Усіх астатніх (ад 320 да 360 чалавек) забілі да восені 1942 года. Тых, хто выжыў, было няшмат.

Вызвалена Ула 26 чэрвеня 1944 г. У 1974 годзе Рыгор Пудзель, чые бацькі і сястра былі забітыя ва Ульскім гета, прывёз і ўсталяваў пліты для абеліска на месцы пакарання.

У аг. Ула
На тэрыторыі Ульскай сярэдняй школы Бешанковіцкага раёна

Яшчэ да Кастрычніцкай рэвалюцыі ва Уле было двухкласнае вучылішча, пасля тут адкрылася развіваючая сярэдняя школа. Спачатку яна называлася «ШКМ», што азначала «школа калгаснай моладзі», а пазней стала называцца «НСШ» – Ульская няпоўна-сярэдняя школа з сямігадовым тэрмінам адукацыі. У 1935 годзе яна была пераўтворана ў сярэднюю, з 10-гадовым тэрмінам навучання.

Музей пры школе заснаваны ў 1985 годзе. Асноўныя раздзелы экспазіцый: «Гістарычная даведка аб Уле», «Баявы шлях 270-й стралковай дывізіі», дыяграма «Вызвалення Улы», «Л.М. Даватар», «Ветэраны нашага пасёлка», «З успамінаў ветэранаў», «Яны вызвалялі наш пасёлак». Музей, размешчаны ў школе, адлюстроўвае гісторыю Ульскага краю, асабліва ў перыяд Вялікай Айчыннай вайны. Гэта дазваляе зразумець, што людзі, якія пражывалі ў дадзенай мясцовасці, зрабілі вялізны ўнёсак у Вялікую Перамогу.

Каля помніка «Ніхто не забыты і нішто не забыта»

Помнік стаіць на брацкай магіле, у якой пахаваны салдаты, якія загінулі ў баях і змагаліся з нямецка-фашысцкімі захопнікамі ў 1941–1945 гг. У 1941 годзе абарону ў раёне Ула-Бешанковічы трымалі часткі 153-й, 174-й і 186-й стралковых дывізій.

Разлютаваная бітва доўжылася з 4 па 9 ліпеня. Нашы войскі ўпарта трымаліся пад націскам праўзыходных сіл суперніка, неаднаразова адбіваючы ўдары ворага. Некалькі разоў сваімі контратакамі савецкія воіны скідалі ў Дзвіну фашыстаў, якія прарываліся. Страціўшы больш за палову ўласнага складу, нашы байцы павольна адыходзілі, затрымліваючы прасоўванне ворага артылерыйскімі засадамі. У адной з іх батарэя малодшага лейтэнанта Ломава знішчыла 6 танкаў суперніка.

Каля помніка Вялікай Айчыннай вайны

Помнік Вялікай Айчыннай вайны прысвечаны мужнасці і гераізму савецкіх салдат, якія змагаліся супраць фашыстаў. Колькасць пахаваных на гэтым месцы вайскоўцаў – 133.

Каля помніка воінам-вызваліцелям Улы

Устаноўлены ў памяць аб вызваленні аграгарадка ад нямецка-фашысцкіх захопнікаў. Вызваленне Бешанковіцкага раёна пачалося 24 чэрвеня 1944 г. у рамках маштабнай наступальнай аперацыі «Баграціён». У вызваленні прымалі ўдзел 39-я армія 3-га Беларускага фронту, 6-я гвардзейская і 43-я арміі 1-га Прыбалтыйскага фронту.

25 чэрвеня 1944 г. войскі 1-га Прыбалтыйскага фронту фарсіравалі раку Заходняя Дзвіна і захапілі плацдармы на яе левым беразе. Часткі 39-й арміі, якія надышлі, замкнулі кола акружэння вакол Віцебскай групоўкі ворага. 26 чэрвеня была вызвалена ўся тэрыторыя раёна. У гэтых баях многія байцы і камандзіры Чырвонай арміі сталі прыкладам адвагі і гераізму і былі адзначаны высокімі ўрадавымі ўзнагародамі.

За гераічнасць, праяўлены пры фарсіраванні р. Заходняя Дзвіна і вызваленні Бешанковіцкага раёна, больш за 150 воінам Чырвонай арміі было прысвоена званне Героя Савецкага Саюза. Высокі кошт свабоды быў аплачаны крывёй нашых салдат. Больш за 3 тысячы байцоў знайшлі свой апошні прытулак у брацкіх магілах на тэрыторыі раёна. Больш за 12 тысяч жыхароў Бешанковіцкага раёна змагаліся з ворагам на фронце, у партызанах, у падполлі. Пяцёра ўраджэнцаў Бешанковіцкага раёна былі ўдастоены звання Героя Савецкага Саюза.

Каля помніка Л.М. Даватару

Помнік устаноўлены ў гонар Героя Савецкага Саюза, генерал-маёра Льва Міхайлавіча Даватара, які загінуў пры абароне Масквы ў снежні 1941 года.

Леў Міхайлавіч Даватар нарадзіўся 20 лютага 1903 г. у сяле Хоціна, за 12 кіламетраў на поўдзень ад Улы. У першыя дні Вялікай Айчыннай вайны палкоўнік Даватар знаходзіўся на лячэнні ў шпіталі ў Маскве, таму да сваёй дывізіі не змог дабрацца з-за таго, што яна трапіла ў акружэнне. Неўзабаве быў залічаны ў распараджэнне штаба Заходняга фронта. У ліпені 1941 года за адзнаку ў абарончых баях на Салаўёўскай пераправе праз Днепр ўзнагароджаны ордэнам Чырвонага Сцяга. Загінуў смерцю адважных падчас кавалерыйскага рэйду па нямецкіх тылах пад Масквой.

Указам Прэзідыума Вярхоўнай Рады СССР ад 21 снежня 1941 г. гвардыі генерал-маёру Даватару Льву Міхайлавічу за мужнасць і гераічнасць, выяўленыя ў баях з нямецка-фашысцкімі захопнікамі, прысвоена званне Героя Савецкага Саюза (пасмяротна). Леў Міхайлавіч Даватар быў пахаваны на Новадзявочых могілках у Маскве.

---

Леў Міхайлавіч Даватар

Маршрут №8
СПАПЯЛЁНАЯ БУДУЧЫНЯ

г. Верхнядзвінск – в. Яніна – в. Росіца – аг. Сар'я – г.п. Асвея

Па шляху ў г. Верхнядзвінск

Гістарычная назва горада – Дрыса (у летапісах і хроніках сустракаюцца таксама варыянты Дрысь, Дрыза). Гэтае слова мае балтыйска-фінскае паходжанне і паходзіць ад асновы «driskne», што азначае «рака». У 1962 годзе горад на падставе немілагучнасці назвы быў перайменаваны ў Верхнядзвінск.

У гады Вялікай Айчыннай вайны Верхнядзвінскі раён быў акупаваны немцамі на працягу 1110 дзён і начэй. Барацьбу з нямецка-фашысцкімі захопнікамі на тэрыторыі горада і раёна вялі падпольшчыкі. Дзейнічалі падпольныя райкамы КП(б)Б і ЛКСМБ, а таксама партызанскія брыгады: 1-я і 2-я Дрысэнскія, імя Ракасоўскага, Асвейская імя Фрунзэ, «За Савецкую Беларусь». Выдавалася падпольная газета «Патрыёт Радзімы». Частка раёна ўваходзіла ў Расонска-Асвейскую партызанскую зону, дзе пачынаў свой ратны шлях Пётр Міронавіч Машэраў.

4 жніўня 1942 г. партызаны паспяхова правялі аперацыю па падрыве 110-метровага чыгуначнага маста праз раку Дрысу. Супраць партызан гітлераўцы і іх памагатыя праводзілі карныя аперацыі. Найбуйнейшая з іх – «Зімовае чараўніцтва» (люты-сакавік 1943 года), у выніку якой былі спалены ўсе населеныя пункты Асвейскага і бліжэйшыя да яго сельсаветы Дрысенскага раёнаў (43 вёскі пасля вайны не былі адноўленыя). Гераічна змагаліся верхнядзвінцы і на франтах Вялікай Айчыннай.

За тры гады акупацыі ў раёне было спалена і расстраляна больш за 6000 чалавек, больш за 3000, у тым ліку звыш 2000 дзяцей і 310 чалавек старэйшых за 50 гадоў, утапілі ў рацэ Свольна, прыкладна 6000 сагналі ў рабства. Толькі ў Дрысе фашысты і іх памагатыя знішчылі 769 жыхароў.

Вызвалены Верхнядзвінскі раён у ліпені 1944 г. у ходзе Рэжыцка-Дзвінскай аперацыі войскамі 2-га Прыбалтыйскага фронту. У дзень вызвалення горад Дрыса (Верхнядзвінск) уяўляў карціну суцэльных разбурэнняў.

У г. Верхнядзвінску
Каля Верхнядзвінскага гісторыка-краязнаўчага музея

Верхнядзвінскі гісторыка-краязнаўчы музей размешчаны ў гістарычным будынку канца XIX стагоддзя, рэканструяваным у 2012–2015 гг. Раней тут размяшчаўся раённы суд. Да 1917 г. будынак належаў вядомаму па ўсёй Еўропе абутніку яўрэйскага паходжання, які жыў і працаваў у ім разам з сям'ёй.

9 мая 2015 г. музей запрацаваў у тэставым рэжыме і прыняў першых наведвальнікаў – ветэранаў Вялікай Айчыннай вайны, а 1 верасня гэтага ж года быў адкрыты для ўсіх ахвочых.

---

Каля Верхнядзвінскага гісторыка-краязнаўчага музея

Экскурсія па музею

Каля помніка вязням гета

Да 17 верасня 1939 г. Верхнядзвінск быў памежным горадам. На іншым баку Заходняй Дзвіны ўжо была Польшча. Пасля ўз'яднання з Заходняй Беларуссю ў горадзе пачалі з'яўляцца польскія ўцекачы, якія расказвалі пра жахі нямецкай акупацыі. Аднак шмат хто, асабліва старыя, не хацеў гэтаму верыць, лічачы немцаў «культурнай нацыяй». Таму з пачаткам эвакуацыі ў чэрвені 1941 г. частка яўрэяў засталася ў горадзе, будучы ўпэўненымі, што немцы не здольныя зрабіць нічога дрэннага. Па матэрыялах 1939 года ў Дрысе жыло 825 яўрэяў.

3 ліпеня 1941 г. Дрыса была занята нямецкімі войскамі. Акупацыя працягнулася 3 гады (да 12 ліпеня 1944 г.). Рэалізуючы гітлераўскую праграму знішчэння яўрэяў, фашысты ўжо з ліпеня 1941 г. арганізавалі ў мястэчку гета. Яны правялі рэгістрацыю насельніцтва і выявілі ўсіх яўрэяў, пасля чаго прымусілі іх нашыць жоўтыя знакі на адзенне.

Спачатку гета ў Дрысе займала ранейшы раён яўрэйскага пражывання, і да 1942 года яўрэі жылі ў сваіх дамах. Вязняў штодня ганялі на прымусовыя працы. Людзей забівалі за найменшую правіннасць ці зусім без нагоды, па жаданні.

У лютым 1942 г. тэрыторыю гета паменшылі да раёна на паўночным заканчэнні вуліцы Гагарына, у куце пры ўпадзенні ракі Дрыса ў Заходнюю Дзвіну. Туды сагналі ўсіх жыдоў, якія яшчэ засталіся ў жывых. 2 лютага 1942 г. вязняў выгналі з дамоў, пабудавалі калонай і пад аховай пагналі па цэнтральнай вуліцы Савецкай да яўрэйскіх могілак. Жыхарам Дрысы забаранілі нават падыходзіць да вокнаў і глядзець, як яўрэяў гоняць на смерць. На могілках для «акцыі» (такім эўфемізмам гітлераўцы называлі арганізаваныя імі масавыя забойствы) ужо загадзя быў выкапаны роў даўжынёй 20 м і шырынёй 4 м. Яўрэяў падводзілі да яго па 10–15 чалавек і расстрэльвалі з кулямётаў. Дзяцей кідалі ў яму жывымі, расстрэльваючы на ляту. Пасля роў засыпалі зямлёй разам са шматлікімі параненымі, але яшчэ жывымі людзьмі. У гэты дзень у Дрысе, згодна з актам ужо пасляваеннай раённай камісіі ЧДК, было забіта 769 яўрэяў.

У пачатку 1950-х гадоў па ініцыятыве Соф'і Майсееўны Батушанскай і Абрама Львовіча Бейліна, чые родныя былі забітыя ў гета Верхнядзвінска, на брацкай магіле ахвяр генацыду на яўрэйскіх могілках была ўсталявана мармуровая дошка, а пазней збудаваны помнік. На помніку зроблены надпісы на рускай і на іўрыце. На рускай мове напісана: «Вечная памяць ахвярам фашысцкага тэрору, па-зверску закатаваным 2 лютага 1942 года», а словы на іўрыце іншыя: «Тут пахаваны кдашым (гэта значыць святыя – яўрэі, якія загінулі за веру), забітыя па загадзе Гітлера. Ды забудзецца (сцярэцца) яго імя. Ту бі-Шват (месяц яўрэйскага календара) год 5702 (паводле яўрэйскага летазлічэння)».

У наступныя гады дзеці загінуўшых яўрэяў арганізоўвалі нядзельнікі, збіралі яўрэйскія надмагільныя камяні (мацевы), раскіданыя па ўсім горадзе, адвозілі іх назад на могілкі і ўстанаўлівалі каля расстрэльнага рова.

У 2013 годзе на месцы старога помніка ахвярам генацыду быў усталяваны новы, з надпісамі на трох мовах: беларускай, англійскай і іўрыце.

---

Каля помніка вязням гета

Каля Алеі Герояў

Памяць пра землякоў, якія аддалі свае жыцці за волю Айчыны, жыхары раёна працягваюць увекавечваць дагэтуль. Знакавай падзеяй стала адкрыццё ў скверы алеі, дзе ўстаноўлены памятныя знакі Героям Савецкага Саюза, якія ўславілі верхнядзвінскую зямлю.

На гранітных плітах напісаны імёны 8 чалавек, якія назаўжды ўпісалі свае подзвігі ў гісторыю Вялікай Перамогі: удзельнікаў баявых дзеянняў і партызанскага супраціўлення Андрэя Бурака, Сямёна Забагонскага, Івана Захарава, Івана Кобзуна, Эдуарда Лаўрыновіча, Івана Макеенка, Міхаіла Мядзеля, савецкай разведчыцы і медсястры партызанскага атрада «Бура» Надзеі Траян.

Надзея Траян нарадзілася ў Верхнядзвінску ў 1921 годзе. Скончыла 10 класаў. З пачаткам Вялікай Айчыннай вайны, знаходзячыся на акупаванай тэрыторыі, удзельнічала ў рабоце падпольнай арганізацыі ў горадзе Смалявічы Мінскай вобласці. Члены падпольнай камсамольскай арганізацыі, створанай на торфазаводзе, збіралі разведдадзеныя пра праціўніка, папаўнялі шэрагі партызан, аказвалі дапамогу іх сем'ям, пісалі і расклейвалі ўлёткі. З ліпеня 1942 года дзяўчына была сувязной, разведчыцай, медсястрой партызанскіх атрадаў «Сталінская пяцёрка» (камандзір М. Васіленка), «Бура» (камандзір М. Скаромнік), брыгады «Дзядзькі Колі» у Мінскай вобласці. Удзельнічала ў аперацыях па выбуху мастоў, нападзенні на варожыя абозы, не раз пабывала ў баях. Па заданні арганізацыі прыняла ўдзел у падрыхтоўцы аперацыі па знішчэнні гаўляйтара Беларусі Вільгельма Кубэ.

Пра гэты подзвіг савецкіх партызан расказана ў мастацкім фільме «Гадзіннік спыніўся апоўначы» (рэжысёр Н. Фігуроўскі, «Беларусьфільм», 1958), серыяле «Паляванне на гаўляйтара» (рэжысёр А. Базілаў, 2012) і ў дакументальным фільме «Забіць гаўляйтэра» (Расія – Беларусь, 2007).

Званне Героя Савецкага Саюза з уручэннем ордэна Леніна і медаля «Залатая Зорка» Надзеі Траян прысвоена 29 кастрычніка 1943 г. за мужнасць і гераічнасць, выяўленыя ў барацьбе з нямецка-фашысцкімі захопнікамі.

Пасля вайны Надзея Віктараўна стала ўрачом, кандыдатам медыцынскіх навук і доўгія гады працавала ў сістэме аховы здароўя. Яна таксама актыўна займалася грамадскай дзейнасцю: працавала ў парадах ветэранаў, таварыстве Чырвонага крыжа СССР.

---

Алея Герояў

Па дарозе ў в. Яніна

Хатынь – святое месца, сімвал трагедыі беларускага народа і памяці пра ўсіх нявінных ахвяр вайны. 22 сакавіка 1943 г. у гэтай вёсцы фашысты жыўцом спалілі 149 чалавек, у тым ліку 75 дзяцей. Самаму малодшаму дзіцяці было ўсяго сем тыдняў. Выратавацца ўдалося шасцярым людзям. Адзіным дарослым сведкам хатынскай трагедыі стаў вясковы каваль Іосіф Камінскі.

Мемарыяльны комплекс «Хатынь» служыць напамінам пра тысячы іншых знішчаных у гады акупацыі населеных пунктаў. Набат яго званоў гучыць на месцы папялішча. На гранітных плітах мемарыяла выбіты назвы вёсак, сясцёр Хатыні, якія падзялілі з ёй горкі і страшны лёс. Адной з іх была вёска Яніна, спаленая фашыстамі падчас акупацыі.

У в. Яніна. На тэрыторыі мемарыяльнага комплексу «Сцяна памяці»

асьміметровая скульптурная група – стары і дзяўчына – з'явілася тут у 1977 годзе. Каля ўзвышэння, на якім яна ўстаноўлена, размяшчаюцца шэсць масіўных жалезабетонных пілонаў. На іх тарцах высечаныя звесткі пра страты раёна ў Вялікую Айчынную вайну, назвы 426 спаленых вёсак Верхнядзвіншчыны. Уздоўж Алеі смутку, якая вядзе да манумента, у памяць аб загінуўшых земляках выкладзены груды камянёў.

Варта сказаць, што вобраз старога выкарыстаны не толькі ў гэтым мануменце. Для ахвяр сярод мірнага насельніцтва ён выступае сімвалам надлому традыцыйнага ўкладу жыцця, а дадатак яго вобразам маладой дзяўчыны сімвалізуе злом лёсаў і будучых пакаленняў, якія апынуліся твар у твар з цяжкім ваенным ліхалеццем.

---

На тэрыторыі мемарыяльнага комплексу «Сцяна памяці»

У в. Росіца
Каля магілы ахвяр нацызму

У лютым 1943 года на поўначы Беларусі фашысты пачалі праводзіць карную аперацыю «Зімовае чараўніцтва». Мэтай акупантаў было стварэнне мёртвай зоны без жыхароў і населеных пунктаў, а іх саўдзельнікі спадзяваліся расчысціць зямлю ад «непаўнавартаснага насельніцтва», каб потым самім засяліць яе.

У пачатку лютага немцы сагналі людзей з Росіцы і навакольных сёлаў у росіцкі касцёл. Пяць дзён людзі ў няведанні чакалі сваёй долі. З імі ўвесь час былі мясцовыя ксяндзы Антоні Ляшчэвіч і Юры Кашыра, якія суткамі напралёт вызнавалі, хрысцілі, нават вянчалі вязняў. 16 лютага 1943 г. людзей пасартавалі: самых моцных адправілі ў латвійскі канцлагер, а астатніх спалілі ў вялікіх дамах і стайні. У той дзень у Росіцы было знішчана 1528 чалавек.

На выездзе з вёскі ў бок Бігосава, на месцы аднаго з самых вялікіх вогнішчаў, усталяваны мемарыяльны помнік, на якім выведзена страшная дата – 16 лютага 1943 года.

Каля помніка загінуўшым землякам

У гады вайны Верхнядзвінскі раён страціў кожнага другога свайго жыхара, на яго тэрыторыі было спалена 426 вёсак. Адной з самых страшных старонак беларускай гісторыі стала трагедыя асвейскай зямлі. Гэта здарылася 80 гадоў таму, але памяць жывая да гэтага часу.

Па жорсткасці карная аперацыя фашысцкіх захопнікаў пад назвай «Зімовае чараўніцтва» перасягнула ўсё раней праведзеныя. Былы Асвейскі раён быў фактычна сцёрты з зямлі, знішчана больш за 20 тысяч мірных грамадзян: дзяцей, старых, жанчын.

Асобнае месца ў гісторыі росіцкай трагедыі займае ксёндз Юрый Кашыра як асаблівы прыклад чалавечнасці і самаахвярнасці. Атрымаўшы адукацыю ў манастыры, ён сам прыняў манаскія зарокі. Пасля вучобы ў Рыме і Вільні стаў святаром у Друі, таксама вёў урокі хрысціянства ў друйскай гімназіі. У 1938 годзе як нядобранадзейны твар няправільнай нацыянальнасці быў дэпартаваны ўладамі ў глыб Польшчы, потым некаторы час вандраваў і да 1942 г. вярнуўся ў Друю, дзе стаў служыць у храме ў сяле Росіца разам з ксяндзом Антоніем Ляшчэвічам.

Біяграфія Антонія Ляшчэвіча таксама вельмі цікавая. Ён доўгі час жыў і працаваў на Далёкім Усходзе (Кітай, Японія) пробашчам парафіі, адчыніў прытулак, школы для бедных. Вярнуўшыся перад вайной у Еўропу, прыняў манаскія зарокі і быў накіраваны ў Друю. У 1941 годзе, калі ўся Усходняя Еўропа ўжо была ахоплена вайной, айца Антонія Ляшчэвіча прызначаюць пробашчам парафіі Святой Тройцы ў мястэчку Росіца ў Беларусі.

Супраціў мясцовых жыхароў фашысцкім акупантам з 1941 года ўвесь час нарастае, шырыцца партызанскі рух, і неўзабаве вакол Росіцы утворыцца тэрыторыя, якая знаходзіцца практычна цалкам пад кантролем партызан. Зімой 1942–1943 гг. нямецкае камандаванне пачынае рыхтаваць карную аперацыю, якой цынічна прысвойвае кодавы назоў «Зімовае чараўніцтва».Мэта – стварыць у партызанскім краі мёртвую зону працягласцю 40 кіламетраў, знішчыўшы для гэтага ўсе населеныя пункты і ўсіх жыхароў. Незадоўга да пачатку аперацыі айца Антонія некалькі разоў папярэджваюць, што лепш бы святарам і манашкам-эўхарысткам, якія нясуць служэнне ў Росіцы, з'ехаць у бяспечнае месца. У адказ на гэтае папярэджанне святар кажа: «Хіба пастух можа кінуць сваіх авечак?». Айцы-марыяне Антоні Ляшчэвіч, Юрый Кашыра і сёстры вырашаюць застацца з прыхаджанамі.

16 лютага 1943 г., як распавядае сястра-эўхарыстка Ядвіга Віршута, раніцай пад звон набатнага звана немцы пачалі зганяць жыхароў Росіцы і бліжэйшых вёсак у самы вялікі будынак – каталіцкі храм. Тут яны праводзілі селекцыю: тых, хто быў здаравейшы і маладзейшы, адпраўлялі ў літоўскі канцлагер, слабых і хворых – пераважна старых і маці з маленькімі дзецьмі – адводзілі, заганялі ў хлеў ці адрыну, аблівалі бензінам і спальвалі жывымі. Тых, хто спрабаваў выратавацца з агню, расстрэльвалі.

Сястра ўспамінае, што ў царкве стаялі стогн і плач, увесь дзень і ўсю ноч айцец Антоній спавядаў, прычашчаў, падбадзёрваў, суцяшаў, хрысціў і вянчаў тых, хто прасіў аб гэтым. Яму ўдалося ўгаварыць немцаў вызваліць манашак і некалькіх жыхароў вёскі, сам жа ён застаўся з асуджанымі на смерць.

17 лютага Антоні Ляшчэвіч адмовіўся ад прапановы карнікаў сысці, пацалаваў падлогу перад алтаром у храме, узяў працэсійны крыж і стаў у калону смяротнікаў. «Да спаткання на небе, дарагія дзеці! – сказаў ён, звяртаючыся да сваіх вернікаў. – Адно імгненне – і нас чакае вечнае жыццё!»

Абодва святары былі забітыя ў Росіцы разам са сваімі прыхаджанамі. У 1999 г. папа рымскі Ян Павел II прылічыў іх да ліку блажэнных.

Каля брацкай магілы

У брацкай магіле пахаваны салдаты, якія паклалі свае жыцці за Радзіму і бацькоўскі дом. Вось адна з многіх гісторый герояў...

Эдуард Станіслававіч Былінка нарадзіўся ў 1919 годзе ў вёсцы Росіца, дзе скончыў школу ў ліку лепшых. З дзяцінства Эдуард любіў маляваць. Гэтае захапленне прывяло яго ў Віцебскі мастацкі тэхнікум, пасля заканчэння якога ён з'ехаў у Ленінград. Там пачаў працаваць настаўнікам малявання і, па ўспамінах сястры, працягваў вучыцца.

У 1940 г. Эдуард Былінка быў прызваны на тэрміновую службу і вайну сустрэў, ужо знаходзячыся ў войску. Скончыўшы курсы радыстаў, стаў служыць стралком-радыстам у 7-м цяжкім бамбавальным авіяцыйным палку 53-й авіяцыйнай дывізіі далёкага дзеяння, якая базавалася ў Мічурынску Тамбоўскай вобласці.

З заканчэннем Сталінградскай бітвы, якая завяршылася капітуляцыяй акружанай нямецкай групоўкі, Эдуард быў прадстаўлены камандаваннем дывізіі да ордэна Чырвонай Зоркі «за ўзорнае выкананне баявых заданняў камандавання на фронце барацьбы з нямецкімі захопнікамі і праяўленыя пры гэтым доблесць, мужнасць і адвагу».

19 жніўня 1943 г. позна ўвечары самалёт Лі-2, у складзе экіпажа якога знаходзіўся Эдуард Былінка, адправіўся на баявое заданне і больш не вярнуўся.

Па дарозе ў в. Сар'ю

Першыя пісьмовыя згадкі пра Сар'е датуюцца 1506 годам, калі яна належала роду Сапегаў. У 1753 паселішча набыў Мікалай Лапацінскі. У 1850 г. (паводле іншых сведчанняў у 1852 г.) яго нашчадак Ігнацій Лапацінскі пачаў будаўніцтва ў Сар'і каменнага храма.

У час Вялікай Айчыннай вайны ў вёсцы дзейнічала падпольная антыфашысцкая арганізацыя, на базе якой быў створаны партызанскі атрад імя Катоўскага.

У в. Сар'я. У сар'інскім парку

Верхнядзвінскі раён у гады вайны называлі «партызанскай рэспублікай». Адсюль і лютая нянавісць немцаў. Карнікі спальвалі вёскі ў акрузе цалкам. У наваколлях Верхнядзвінска загінуў кожны другі, і да той даваеннай колькасці насельніцтва раён так і не змог вярнуцца.

Усе партызаны Сар'і аказвалі магутнае супраціўленне суперніку, здзейснілі мноства слаўных подзвігаў. Але нават сярод іх вылучаецца біяграфія Уладзіміра Сямёнавіча Малея. Вось як ён сам успамінае тыя дні:

«22 чэрвеня 1941 года я мусіў удзельнічаць у раённых спаборніцтвах стралкоў. Але спаборніцтвы адмянілі. Пачалася Вялікая Айчынная вайна. У вёсцы Сар'я (гэта недалёка ад вёскі Дзехцярова, дзе я жыў) была створана падпольная група. Яе кіраўнікі – Браніслаў Антановіч Жук і Іван Адамавіч Мандрык – прыцягнулі да барацьбы з акупантамі і моладзь.

Мы слухалі паведамленні Саўінфармбюро, пісалі ўлёткі, збіралі зброю. Увесну 1942 гады на базе падпольнай групы паўстаў партызанскі атрад імя А.Я. Пархоменка. Я стаў разведчыкам. Збіраў звесткі ў вёсках, на льнозаводзе і чыгунцы. Цяпер я разумею, што гэтым дапамагаў граміць фашысцкія гарнізоны і камендатуры, узрываць варожыя цягнікі і масты. Але тады мне здавалася, што сапраўдны партызан той, хто ходзіць у бой, і я настойліва дабіваўся, каб мне дазволілі ўдзельнічаць у бітвах.

Добра памятаю сваю першую баявую аперацыю. Дыверсійная група ўварвалася ў мястэчка Язна сярод белага дня. Паліцыянты і гітлераўцы не чакалі такой дзёрзкасці. Мы атрымалі перамогу. Аднак праз некалькі дзён група трапіла ў акружэнне. Бой быў няроўным і вельмі цяжкім. Толькі прарыў мог выратаваць нас. Мяне паслалі ў разведку. Уначы, абыходзячы варожыя пасты і засады, я выбраўся з лесу. Амаль да світання шукаў месца, дзе можна было б выйсці з акружэння. І калі ўжо зусім страціў надзею (фашысцкае кольца аказалася шчыльным), прыйшло рашэнне: прарывацца трэба там, дзе гітлераўцы менш за ўсё нас чакаюць. Свой удар мы накіравалі на даволі буйную колькасць ворага і выйшлі з акружэння амаль без страт.

У жніўні 1943 гады мяне ўзнагародзілі медалем «Партызану Айчыннай вайны» II ступені, а праз месяц я быў цяжка паранены. Якімі доўгімі здаваліся тыдні акрыяння! Як павольна загойваліся раны! Але толькі стаў на ногі, як зноў – у строй мсціўцаў. Мы, хлапчукі, мужнелі на вайне. Кожны дзень быў для нас роўны году жыцьця. Цяжкія баі, гібель сяброў, голад, недасыпанне... і ўсведамленне таго, што ўсё гэта патрэбна для Перамогі. А што можа быць прыгажэйшае за гэта? Хіба ёсць у чалавека што-небудзь даражэй за любімы край, яго Радзіму?!

Я дачакаўся дня, калі родная Беларусь стала свабоднай. Толькі для мяне ў тыя дні дужанне не скончылася. У лясах хаваліся былыя паліцыянты, бандыты, групы гітлераўскіх салдат. Ліквідаваць іх павінны былі знішчальныя батальёны. Адным з такіх батальёнаў даручылі камандаваць мне.

Дзяцінства і юнацтва, праведзеныя ў барацьбе і баях, – незабыўныя, цяжкія гады. Але менавіта яны вызначылі мой жыццёвы шлях: ужо шмат гадоў я працую ў міліцыі, ахоўваю спакой і шчасце мірных людзей».

Па дарозе ў г.п. Асвею

У гады Вялікай Айчыннай вайны ў раёне дзейнічала Асвейскае партыйна-патрыятычнае падполле і Прошкаўскае камсамольска-маладзёжнае падполле, на базе якіх у канцы красавіка 1942 года ўзнік партызанскі атрад імя Фрунзэ. Дзейнічалі таксама партызанскія брыгады: 1-я Дрысенская, «За Савецкую Беларусь», імя К.К. Ракасоўскага, Расонская партызанская брыгада імя І.В. Сталіна. Выдавалася падпольная газета «Ленінскі шлях».

У гады Вялікай Айчыннай вайны на Асвейшчыне разгортваліся драматычныя падзеі, якія пасля атрымалі назву «Асвейская трагедыя».

У г.п. Асвея
Каля Кургана Бяссмяротнасці

У гады Вялікай Айчыннай вайны Асвейскі край моцна пацярпеў ад дзеянняў акупантаў. У ходзе аперацыі «Зімовае чараўніцтва» немцы знішчылі людзей і спалілі вёскі ў паласе шырынёй 15 кіламетраў. За люты–сакавік 1943 года на Асвейшчыне фашысты забілі больш за 6000 мірных жыхароў, дзве трэці з якіх дзеці. Звыш 3000 чалавек было адпраўлена ў прыбалтыйскія канцлагеры, з іх у жывых засталося толькі некалькі сотняў. Па рэгіёне ў прамым сэнсе прайшоў агонь: былі знішчаны ўсе пабудовы, цалкам спалена вялізная колькасць вёсак.

У 1960-х гадах улады звярнуліся да беларусаў з просьбай перадаць у Асвею зямлю з папялішчаў спаленых вёсак і брацкіх магіл. Сотні людзей прывезлі сюды жменькі зямлі, якія сталі асновай Кургана Бессмяротнасці. На яго вяршыні быў усталяваны высокі абеліск з чорнага граніту – помнік усім ахвярам фашысцкіх акупантаў.

Каля брацкай магілы ахвяраў Халакосту

Верхнядзвінскі раён быў цалкам захоплены нямецкімі войскамі 13 ліпеня 1941 г. Для ажыццяўлення палітыкі генацыду і правядзення карных аперацый адразу ўслед за войскамі ў раён прыбылі карныя падраздзяленні войскаў СС, айнзацгрупы, зондэркаманды, таемная палявая паліцыя (ГФП), паліцыя бяспекі і СД, жандармерыя і гестапа.

Ва ўсіх буйных вёсках раёна былі створаны раённыя ўправы, паліцэйскія гарнізоны і апорныя пункты дапаможнай паліцыі, службы парадку з мясцовага насельніцтва. Яшчэ да восені 1941 года ва ўсіх населеных пунктах раёна прызначылі валасных бургамістраў і старастаў.

Да вайны на тэрыторыі Верхнядзвінскага раёна яўрэі жылі ў большасці гарадоў і мястэчак: у Баркавічах, Бараўцы, Верхнядзвінску, Валынцах, Каханавічах, Луначарскім, Асвеі, Пусцельніках, Росіцы, Сар'і і многіх іншых. Ужо з першых дзён акупацыі раёна немцы пачалі забіваць іх. Гэтыя бяссудныя і несправакаваныя пакаранні смерцю паўтараліся мноства разоў практычна ва ўсіх месцах раёна. Толькі ў некалькіх населеных пунктах яўрэяў забілі не адразу, а сагналі ў гета, дзе і трымалі аж да поўнага знішчэння ў 1942 годзе.

Усяго на тэрыторыі раёна немцамі было створана чатыры гета. Адно з іх – асвейскае. Ужо 8 сакавіка 1942 г. яно было знішчана канчаткова. У гэты дзень з раніцы паліцаі сталі выганяць яўрэяў на вуліцу і будаваць у калону ля ўвахода ў парк. Пасёлак быў прачасаны ў пошуках тых, хто яшчэ заставаўся ў сваіх дамах або хаваўся ў адрынах і лазнях. Потым паліцаі і немцы, нацкоўваючы на калону аўчарак, прывялі вязняў да загадзя выкапанай ямы і расстралялі з аўтаматаў.

Большасць асуджаных складалі пажылыя людзі, жанчыны і дзеці. Старых, якія не маглі ісці, адвезлі да ямы на возе. Падчас расстрэлу параненых яўрэяў закопвалі жыўцом, а дзяцей кідалі ў яму пасля ўдару прыкладам па галаве. У гэты дзень у парку недалёка ад старажытнага палаца Шадурскіх было забіта 459 чалавек.

Сярод пакараных у Асвеі яўрэяў былі не толькі мясцовыя жыхары, але таксама і яўрэі, звезеныя гітлераўцамі з бліжэйшых вёсак і Себежа. Некалькі чалавек здолелі выратавацца. Адна з іх, Соня Маскель, пасля вайны працавала ў Асвеі.

У 1960 годзе на магіле ахвяр генацыду быў усталяваны абеліск, а ў 1989 г. – стэла. У 2012 г. на месцы забойства быў узведзены новы помнік.

---

Удзельнікі экскурсіі